مرکز رشد شريف صفحه نخست

انكوباتورها و توسعه كارآفرينى در ايران

 

سهيلا ابراهيمى
s_ebrahimi@modares.ac.ir
موسى زمان‏زاده دربان
moosa.zamanzadeh@gmail.com
بابك ابراهيمى
babak_ebrahimi@ind.iust.ac.ir

چكيده

در سير تكاملى طبيعى جوامع، دانشگاهها و صنايع از رشد قابل توجهى برخوردار شده اند به­نحوى كه امروزه به جرئت مي­توان گفت بخش اعظم سرمايه­هاى جوامع اعم از نيروى انسانى و منابع مالى در اين دو بخش متمركز شده است. با پيشرفت روزافزون علوم و صنايع فاصله اين دو نهاد پايه­اى جوامع نيز روز به روز بيشتر مى شود. كاهش فاصله علم و صنعت از يك سو و كاستن از هزينه­هاى تحقيقات مربوط به تجاري­سازى از سوى ديگر، جوامع بشرى را در دهه اخير به سوى استفاده از ابزارهاى جديدى به نام انكوباتورها سوق داده است. در اين مقاله سعى بر آن است تا با بيان مفاهيم انكوباتورها، سير تكاملى آنها، كاركردها و انواع آن به بررسى نقش فزاينده آنها در نظام آموزشى ايران، عملكردشان در تجاري­سازى يافته هاى تحقيقاتى با فرايند از آزمايشگاه تا بازار، كمك به فارغ‌التحصيلان دانشگاهى براى ورود به بازار كار و رفع معضل اشتغال بپردازيم.

مقدمه
يكى از مكانيسم­هايى كه براى بيش از دو دهه به­منظور پرورش سازمانهاى كوچك و كمك به رشد كارآفرينى در كشورهاى توسعه­يافته و اخيراً در حال توسعه به كار گرفته شده، پياده­سازى انكوباتورها است. كسب و كارهاى جديد از شركتهاى نوپايى آغاز مي­شوند كه خدمات و كالاهاى جديدى را به بازار رقابتى عرضه مي­كنند و با نام بنگاههاى كوچك و متوسط شناخته مي­شوند. امروزه نقش بنگاههاى كوچك و متوسط در رشد و توسعه كشورها در سراسر جهان شناخته شده است و در نتايج مطالعات، تحقيقات و گزارشهاى رسانه­هاى گوناگون بر آن تأكيد مي­شود. از طرف ديگر، كارآفرينى و حمايت از كارآفرينان، مبحثى است كه در ارتباط تنگاتنگ با بنگاههاى كوچك و متوسط مطرح مي­شود. ارتباط كارآفرينى با بنگاههاى كوچك و متوسط، مسائل ديگرى مانند توسعه و اشتغال­زايى را تحت­الشعاع قرار مي­دهد، بنگاههاى كوچك و متوسط در سلامت اقتصادى هر كشورى نقش حياتى ايفا كرده و حمايت از آنها از اهميت بسيارى برخوردار است[8].

انكوباتور چيست؟
انكوباتور از نظر لغوى، نام دستگاهى است كه گرماى لازم را براى تبديل تخم به جوجه فرآهم آورده و نوزادانى را كه زودتر از موعد مقرر به دنيا آمده­اند، به رشد لازم مي­رساند. حال در اينجا اين پرسش مطرح مي­شود كه با توجه به اين تعريف، انكوباتور چه ارتباطى با تجارت و كسب و كار مي­تواند داشته باشد؟ به طور معمول وقتى پرسيده مي­شود كه يك انكوباتور تجارى- صنعتى چيست؟، بايد گفت اتفاقى كه براى بچه­ها يا تخم­مرغها در يك دستگاه انكوباتور مي­افتد، در يك انكوباتور تجارى براى ايده­ها و فكرهاى كارآفرينانه رخ مي­دهد. يك انكوباتور يا مركز رشد مجموعه­اى متشكل از يك يا چند ساختمان است كه واحدهاى تحقيقاتى نوپا نظير هسته­هاى تحقيقاتى دانشگاهى، شركتهاى تحقيقاتى خصوصى و مراكز تحقيق و توسعه صنايع و سازمانهاى اجرايى به­صورت موقت در آن مستقر و از خدمات پشتيبانى داير شده در اين مركز، بهره­مند مي­شوند. هر انكوباتور متشكل از چند واحد تجارى كوچك (عمدتاً بين 10 تا 50 واحد) است كه اين واحدها:
! به طور معمول از يك فضاى مشترك استفاده مي­كنند؛
! خدمات و امكانات ارائه شده با اجاره بهاى اندك و قابل تغيير در اختيار كارآفرينان قرار مي­گيرند؛
! سرويس مشاوره­اى و آموزشى كامل و در محل به صورت رايگان و با هزينه بسيار اندك در اختيار آنهاست؛
! فضاى كلى انكوباتورها بر تحقيق، نوآورى و افزايش قدرت رقابت در صنايع تكيه دارد؛
! انكوباتورها مشوق شكل­گيرى و تجاري­كردن ايده­هاى خلاق و نوآور هستند؛
! بخشهاى دولتى (دانشگاهى و صنعتى) و خصوصى در ساماندهى و مديريت انكوباتورها حضور دارند[10].
باتوجه به تعريف كارآفرينى كه عبارت است از «انجام هر فعاليتى كه به آفرينش كار و ايجاد ارزش افزوده در سرمايه يا توليد و عرضه هر گونه كالا يا خدمات جديد منجر شود.» شركتهاى كارآفرين نيز خدمت جديدى اعم از كالا، خدمات يا محصول را عرضه مى كنند. اين شركتها زمانى از اين طريق در بازار ايجاد اشتغال و ارزش افزوده مي­كنند، كه هيچ يك از شركتهاى موجود چنين ارزشى را ايجاد نكرده باشند.
اما آيا سازمان كارآفرين در بدو ورود خود به بازار رقابتى توانايى پايدارى و نيز معرفى محصول خود را دارد؟ مراكز رشد يا انكوباتورها ابزارى مناسب براى جذب كارآفرينان محسوب مي­شوند. اين مراكز داراى ساختارى منعطف بوده كه خدمات موردنياز كسب و كارهاى كوچك را در يك فضاى پويا در طول سالهاى ابتدايى حيات آنها تأمين مي­كنند و با در اختيار قرار دادن امكانات و خدمات مورد نياز، هزينه­هاى اوليه براى ايجاد يك حرفه را كاهش داده و با ارائه مشاوره­هاى مديريتى و حقوقى ضعف شركتها را جبران مي­كنند. به عبارت ديگر، هدف اصلى مراكز رشد كمك به ايجاد شركتها و مؤسسات توسط افراد نوآور و كارآفرين است به نحوى كه بتوانند با ريسك كمتر به موفقيت دست­يافته و در بازار آزاد و بين المللى به رقابت بپردازند[5],[7].

شكل گيرى انكوباتورها
مرورى بر روند شكل­گيرى مراكز رشد تجارى در كشورهاى مختلف در طول زمان نشان­دهنده تغييراتى قابل ملاحظه با گذر زمان در مراكز رشد است(شكل1). با اين حال مفهوم رشد صنعتى سابقه­اى 30 ساله دارد كه نقطه آغاز آن انگلستان است[1],[7].
در دهه 1970 كه آن را مي­توان دوران شكل­گيرى مراكز رشد ناميد، مراكزى مانند آژانس­ها، انجمنها، شهركهاى صنعتى و كارگاههاى آموزشى، از توسعه شركتها حمايت مي­كردند. با گذشت زمان مراكز رشد همراه با پيشرفتها و اصلاحات پي­درپى در اروپا گسترش يافت و در دهه 80 با پيدايش مراكز تجارى و پارك­هاى علمى، آنها نيز به جمع مجموعه مراكز حمايت­كننده پيوستند. باتوجه به كاركرد اين مراكز در اواخر دهه 80، رفته رفته ايده مراكز رشد شكل گرفت. در حال حاضر نزديك به 400 مركز در آمريكاى شمالى در حال فعاليت بوده كه 65 درصد آنها عمرى كمتر از پنج سال دارند. در سال1980 اولين انكوباتور در كانادا تأسيس گرديد و در حال حاضر 25 مركز رشد در كانادا در حال فعاليت هستند.


 

خدمات انكوباتورها
هريك از انواع مختلف انكوباتورها اهدافى را به صورت مشترك دنبال مى كنند. هدف اصلى همه انكوباتورها افزايش شانس موفقيت مؤسسات كارآفرين نوپاست. از جمله حمايتهاى مهم انكوباتورها، ايجاد ساختمانها و ارائه خدماتى است كه در جهت برآورده كردن نيازها تنظيم گشته‏اند. پاره­اى از اين خدمات در (شكل2) نشان داده شده‌اند.
مراكز رشد در عمل بستر توسعه بنگاههاى كوچك و متوسط از طريق كارآفرينان كه مهمترين ابزار توسعه فناورى و اقتصادى در بسيارى از كشورهاى در حال توسعه به حساب مي‏آيد را فراهم مي‏كنند. زمانى كه شركت در انكوباتور سپرى مي‏كند، كارفرمايان مديريت مورد نياز، مهارتها و فنون تجارى را خلق كرده و آنها را گسترش مي­دهند. بررسى تجربه كشورهايى از قبيل چين، كره جنوبى و مالزى نشان داده است كه پارك­هاى علمى و مراكز رشد در ايجاد واحدهاى كوچك و متوسط اقتصادى و نهايتا توسعه اقتصادى اين كشورها بسيار موثر بوده‏اند[1]. يك انكوباتور با قراردادن تجربه، مهارت و سرمايه در دسترس شركتهاى كارآفرين، آنها را در وضعيت بهترى قرار داده و از شكستى كه 80 درصد شركتهاى كوچك را در پنج سال اول فعاليتشان تهديد مي­كند، جلوگيرى به عمل مى‌آورد[2].

طبقه­بندى انكوباتورها
انكوباتورها را مي­توان به دسته­هاى زير تقسيم­بندى كرد.
-1 انكوباتورهاى صنعتى: اين گروه از انكوباتورها توسط نهادهاى دولتى و مؤسسات غيرانتفاعى حمايت مي­شوند و هدف آنها ايجاد كار از طريق حمايت از كارفرمايان است. اين انكوباتورها اغلب در ساختمانهاى بازسازى شده، كارخانه­هاى متروكه، انبارها، مدارس، ساختمان اداره­ها و ساير فضاهايى كه مورد استفاده قرار نمي­گيرند، راه­اندازى مي­شوند.
-2 انكوباتورهاى دانشگاهى: اين نوع انكوباتورها به­منظور تجاري­كردن دانش فنى، فناورى و مالكيت معنوى ايجاد شده و از طريق فعاليتهاى پژوهشى دانشگاهها به وجود آمده­اند انكوباتورهاى دانشگاهى تسهيلاتى همچون آزمايشگاهها، كتابخانه­ها و همچنين تخصص و مشاوره دانشجويان و اعضاى هيئت علمى را به شركتهاى نوپاى عضو خود ارائه مي­كنند. بعضى از اين انكوباتورها به طور مستقيم به­وسيله دانشگاهها حمايت مي­شوند، اما اغلب داراى شركايى از ديگر سرمايه­گذاران و نقش­آفرينان در اين زمينه هستند[12].
-3 انكوباتورهاى مجازى: انكوباتورهاى مجازى فاقد جا يا مكان خاصى هستند و خدمات و تسهيلات ديگرى غير از فضاى كارى را به شركتهاى عضو خود عرضه مي­كنند. عمده­ترين قسمت اين گروه را انكوباتورهاى اينترنتى تشكيل مي­دهند. اين گروه موسوم به شتاب­دهنده­هاى تجارى داراى ويژگيهاى خاص خود هستند. از جمله اينكه دوره­ فراورى تجارى آنها كوتاه­تر، نتايج كار آنها به­سادگى قابل سنجش و اندازه­گيرى نيست[8].


-4 انكوباتورهاى بين­المللى: به طور معمول اين طبقه از انكوباتورها داراى مجموعه كاملى از سرويس­هاى پشتيبانى براى پيشرفت فعاليتهاى تجارى هستند و تمركز آنها بيشتر بر روى صادرات است. اين انكوباتورها با دانشگاهها، مراكز تحقيقاتى، سرمايه­گذاران داخلى و بين­المللى در ارتباطند. يكى از ويژگيهاى منحصر به فرد اين گروه، ايجاد شبكه­اى از انكوباتورها در محدوده مربوط به خود است. اين شبكه­ها توان و ظرفيت انكوباتورهاى بين­المللى را از طريق به اشتراك گذاردن منابع و اطلاعات به مقدار قابل توجهى افزايش مي­دهند[9],[7].

فراورى تجارى
فراورى تجارى را از ديدگاههاى متفاوتى مي­توان تعريف كرد. انجمن ملى فرآورى تجارى آمريكا (NBIA) ، اين تعريف را ارائه مي­دهد: «فرآورى تجارى روندى است كه تولد و رشد شركتهاى جديد را از طريق تأمين كارآفرينان با ابزارهايى تسريع مى كند كه براى موفقيت در سرمايه­گذارى خود به آن احتياج دارند. فراورى تجارى صرفه­جويى اقتصادى، تجاري­سازى فناوريهاى نو و اشتغال­زايى را در پى دارد و مولد ثروت و سرمايه است.»
به بيان ديگر، فرآورى تجارى، محصول يك انكوباتور است كه بين منابع و اهداف از طريق انكوباتورها ارتباط برقرار مي‏كند. (شكل 3)
شاخصه اصلى يك انكوباتور، ارائه خدمات تخصصى و مشاوره­اى تجارى در محل انكوباتور است. بدون اين ويژگى انكوباتورها تفاوتى با فضاهاي­كارى مديريت­شده كه از مدتها پيش­در اروپا و آمريكا وجود داشته­اند نخواهند داشت. به اين ترتيب، ويژگى اصلى يك انكوباتور كه شايد رمز موفقيت آن نيز باشد، «در محل» بودن خدمات مشاوره­اى آن است[6].

چرخه حيات سازمانها
وقتى يك كسب و كار شرايط لازم براى قرارگيرى در ساختار يك انكوباتور را كسب كرد، قراردادى ميان تيم كارآفرين و انكوباتور بسته خواهد شد. در اين قرارداد نحوه پرداخت اجاره در طول دوره فرآورى تجارى و تعهدات خروج از آن پس از اتمام دوره بطور كامل مشخص مي­گردد. شيوه پرداخت اجاره براى فضاى كارى و ساير خدمات انكوباتور به گونه­اى است كه تيم كارآفرين بتواند با پيشرفت كار خود آن را افزايش دهد. دوره­هاى افزايش اجاره معمولاً شش ماه به شش ماه تعيين مي­شوند. نرخ اجاره در شش ماه اول بطور معمول 20درصد نرخ بازار خواهد بود كه اين مقدار بسته به ميزان امكانات مالى انكوباتور و شرايط مالى منطقه تغيير مي­كند. افزايش اجاره به شكلى است كه بعد از اتمام دوره­ى تعيين شده­ فراورى تجارى، نرخ اجاره از عرف معمول بازار منطقه بيشتر خواهد شد[7]. مقدار افزايش اجاره در يك دوره سه ساله معمولاً هر شش ماه 20 درصد مي­باشد و باتوجه به تعداد شغلهاى ايجاد شده، كارآفرين مي­تواند از تخفيف­هاى تعيين شده نيز استفاده نمايد. به اين ترتيب بعد از پايان دوره فراورى تجارى تيم خود به خود از سيستم خارج خواهد شد. البته گفتنى است كه روش­هاى ديگرى نيز براى بازپرداخت هزينه­ها توسط تيم­هاى كارآفرين وجود دارد.

تاثير انكوباتورها بر تجاري­سازى ايده­ها
بسيارى از انواع انكوباتورها به­خصوص انكوباتورهاى فناورى تحت نظارت يا متعلق به دانشگاه­ها و مراكز آكادميك هستند. ارتباط انكوباتورها با دانشگاه­ها از سه جنبه قابل بررسى است:
-1 تجارى سازى يافته هاى تحقيقاتى با فرايند از آزمايشگاه تا بازار: بسيارى از يافته­هاى علمى- پژوهشى در دانشگاه­ها، قابليت پياده­سازى در صنعت و ورود به بازار را دارند، ولى با وجود بوروكراسى انعطاف­ناپذير موجود براى پياده­سازى يك طرح تجارى- تحقيقاتى در مراكز علمى يا دولتى اغلب كارآفرينان و محققان از انجام و پياده­سازى طرح و ايده خود دلسرد گشته و در نتيجه جذب فعاليتهاى حاشيه­اى مي‏گردند. انكوباتورها و خصوصا انكوباتورهاى فناورى كه در ارتباط مستقيم با مراكز آكادميك هستند، خلاء روند تجاري­سازى نوآوريهاى فناورانه را پر كرده و زمينه راه­اندازى شركتهايى را به وجود مي­آورند كه مالكان آنها در بسيارى اوقات محققان و دانشگاهيان هستند. به اين فرايند تجاري­سازى يافته­هاى پژوهشى به اصطلاح «از آزمايشگاه تا بازار» گفته مي­شود[12].


-2 كمك به فارغ­التحصيلان دانشگاهى براى ورود به بازار كار: به دليل جايگاه و نقش ويژه كارآفرينان در روند توسعه و رشد اقتصادى، بسيارى از دولتها و كشورهاى توسعه‏يافته و در حال توسعه تلاش مي­كنند با بهره­بردارى امكانات و دستاوردهاى تحقيقاتى، شمار بيشترى از افراد جامعه كه داراى ويژگيهاى كارآفرينى و خلاقيت هستند را به آموزش در جهت كارآفرينى و فعاليتهاى كارآفرينانه تشويق كنند. كارآفرينان با مهارتى كه در تشخيص فرصتها و موقعيتها و ايجاد حركت در جهت توسعه اين موقعيتها دارند، پيشگامان حقيقى تغيير در اقتصاد و تحولات اجتماعى محسوب مي­شوند. از طرفى آموزش و پرورش آكادميك امروزى از مرز فارغ­التحصيل شدن فراتر مي­رود. با اين ديد دانشگاه امر حمايت و پرورش دانشجويان را حتى پس از فارغ­التحصيلى دنبال مي­كند و فارغ­التحصيلان را باتوجه به شرايط اقتصادى و اجتماعى به بازاركار هدايت مي‏كنند[3]. انكوباتورهاى وابسته به دانشگاه­ها، ابزارهاى رسيدن به اين هدف محسوب مي­شوند. به اين ترتيب دانشگاه­ها به وسيله ابزارى به نام انكوباتور، فارغ­التحصيلانى كه شرايط تعيين شده را دارا باشند، تحت پوشش قرار مي­دهند تا در محيطى با ريسك كمتر به بازار رقابتى بپيوندند.
-3 رفع معضل اشتغال: مسئله ايجاد فرصتهاى شغلى و اشتغال­زايى در دستور كار همه كشورها، سازمان ملل و نهادهاى وابسته به آن قرار دارد و به يك مسئله جهانى تبديل شده است. سازمان ملل طى اعلاميه­اى اعلام كرده است بيش از يك ميليارد نفر در دهه آينده وارد سنين كار خواهند شد. همچنين سازمان بين­المللى كار، بانك جهانى را متولى ايجاد فرصتهاى شغلى جديد در جهان معرفى كرده است. در ايران طى 10 سال آينده بيش از 10 ميليون نفر وارد بازار كار خواهند شد. پس چه بايد كرد تا معضل بيكارى به بحران بيكارى تبديل نشود؟
باتوجه به روند رو به رشد و همه جانبه بيكارى در سالهاى اخير، ضرورت رويارويى با اين معضل از طريق ايجاد فرصتهاى شغلى جديد، در رأس برنامه­هاى دولت قرار گرفته و مورد توجه بالاترين مقامات اجرايى كشور است. اما آنچه مسلم است و بايد بيش از هر اقدام اقتصادى- اجتماعى ديگرى مورد توجه جدى مسئولان و كارگزاران اداره امور كشور قرار گيرد، اقدام در پذيرش، چگونگى يافتن و اعمال روشهاى كارا براى ايجاد فرصتهاى شغلى جديد و تغيير جهت­گيرى دانشگاه­ها به سوى عملى كردن علم و نتايج تحقيقات است (شكل4).

همان طوركه گفته شد يكى از خروجيهاى انكوباتورها ايجاد فرصتهاى شغلى است كه از اين منظر براى كشور ما بسيار حائز اهميت است. سياستهاى تصميم­گيرى اخير دولت، انكوباتورها و مراكز رشد را به­عنوان راهبردى براى مواجهه با مسئله اشتغال مطرح كرده است[11].
حال با مطالعه موردى دانشگاه توونته- هلند نقش انكوباتورها در توسعه كارآفرينى و اشتغال زايى را بررسى دقيق‌ترى مي­كنيم، «توونته» با نيم ميليون جمعيت در شرقي­ترين قسمت هلند و در نزديكى مركز آلمان واقع شده است. در دهه 60و70، حدود چهار هزار شغل در اين منطقه از بين رفت. از آنجايى كه اين منطقه داراى اقتصاد تك­قطبى مبتنى بر صنعت نساجى بود، اين حادثه تأثير مخرب چشمگيرى در اقتصاد منطقه گذاشت. باتوجه به ركود اقتصادى منطقه­اى دانشگاه تصميم گرفت ضمن همكارى با شركتهاى مختلف فعاليت خود را بر روى بنگاههاى كوچك و متوسط متمركز كند.
در سال 1985، پروژه­اى با هدف ايجاد 15 شركت جديد در سال، با پشتيبانى دانشگاه آغاز به كار كرد. اين پروژه كه به TOP موسوم بود، به فارغ­التحصيلان دانشگاه «توونته» يا دانشگاه­هاى ديگر و نيز افرادى كه شغل خود را در صنعت از دست داده بودند كمك كرد تا كسب و كار جديدى را راه­اندازى كنند. اين افراد قادر بودند در صورت تمايل به فعاليت در آزمايشگاه­ها و كارگاه­ها و استفاده از امكانات آنها، به­منظور كار بر روى ايده­ها، خدمات، بسته­هاى نرم‏افزارى و هرآنچه كه مايل به تجاري­كردن آن بودند، بپردازند. زماني­كه آنها صاحب يك شركت مبتنى بر تحقيقات تجارى بودند، به وسيله مشاورانى كه اعتبار خود را از دانشگاه­ها يا بيرون از آن كسب كرده بودند به بازار معرفى مي‏شدند.

 

نتيجه اين كار تا كنون ايجاد 180 شركت جديد با نرخ بقاى قابل توجه 80 درصد بوده است. به علاوه 1500 شغل به طور مستقيم و 500 شغل به طور غيرمستقيم به وجود آمده است. ورود افراد به دانشگاه­ها و كارگاه­ها و آزمايشگاه­هاى آن كه تمايل به راه­اندازى شركتهاى جديد داشتند اوضاع سرمايه­گذاران داخلى را در منطقه «توونته» بهبود بخشيد. اين روش در زمينه انتقال دانش فنى و فناورى به بازار كار، به بهترين شكل نتيجه داد و رشد شركتهايى كه بدين­گونه تأسيس شده­اند منافع مالى بسيارى را به­صورت متقابل عايد اين دانشگاه ساخته است.

راهكارهاى حمايتى دولت از انكوباتورها
كارآفرينى به ­عنوان عامل اصلى خلق كسب و كار جديد توسط افراد يا تيم­هاى كوچك محسوب شده و فرايندى هدفمند و خلاق براى سودآورى از طريق ايجاد يك شركت يا سازمان مستقل و رقابت سازمانهاى فعلى به شمار مي‏آيد. بنابراين، كارآفرين فردى است كه منافع لازم براى شروع يا رشد كسب و كارى را بسيج كرده و تلاش او به ايجاد و اداره يك سازمان اقتصادى كوچك يا متوسط منجر مي­شود. اين سازمان جديد سطح رقابت را در بين همنوعان خود بالا برده و شركتهاى موجود را به مبارزه مي­طلبد. به اين ترتيب كارآفرينان را بايد سرچشمه تولد و بقاى بنگاههاى كوچك و متوسط دانست. صنايع كوچك و متوسط، در بيشتر ساختارهاى اقتصاد جهانى، به ويژه ساختارهاى كشورهاى پيشرفته و صنعتى جهان از اهميت بالايى برخوردار است. در كشورهاى در حال توسعه بيش از 90 درصد سازمانها و واحدهاى صنعتى در طبقه صنايع كوچك و متوسط قرار دارند، به گونه­اى كه حدود 75 درصد از توليد ناخالص داخلى آنها توسط بنگاههاى كوچك و متوسط شكل مي‏گيرد و اين در حالى است كه در ساير نقاط جهان اين سهم 50 درصد است. به طوركلى، واحدهاى كوچك و متوسط نقش مهمى را در اقتصاد و زندگى اجتماعى جوامع امروزى، به­ويژه كشورهاى در حال توسعه ايفا كرده و تأثير فراوانى در ايجاد كار در بخشهاى غيركشاورزى، صادرات، بازرگانى داشته و ارزش افزوده بسيارى را به همراه دارند. اين بخش علاوه بر ايجاد مشاغل جديد، سهم بسزايى در توسعه و رشد مهارتهاى فنى، حرفه­اى و همچنين ايجاد دوره­هاى كارشناسى و آموزشى براى تربيت نيروى كار غيرمتخصص عهده­دار است. دامنه اين فعاليت تنها به ايجاد اشتغال ختم نشده و ديگر بخشهاى اقتصادى مانند كشاورزى، توليد، صنعت و همچنين بخشهاى خدماتى از قبيل تجارت، توريسم، حمل و نقل، صادرات و... را پوشش مي­دهد. فعال­ترين سازمانهاى كوچك و متوسط در كشور تايوان با 56 درصد از كل صادرات اين كشور، چين با 40 تا 60 درصد و كره جنوبى با 40 درصد هستند[4].
سازمانهاى كوچك و متوسط فناورى در رونق اقتصادى، توسعه فناورى و كارآفرينى نقش بسيار مؤثرى دارند. توسعه اين سازمانها در گرو ايجاد زيرساختهاى لازم براى كاهش خطرپذيرى آنها در دوران رشد فعاليت خود است. يكى از مهمترين اين زيرساختها، انكوباتورهاست. انكوباتور يا مركز رشد فناورى براى كارآفرينان و واحدهاى كوچك و متوسطى كه با تكيه بر علم و فناورى داراى ايده­هاى محورى قابل تجارى شدن هستند، براى مدت چند سال اطلاعات و مشاوره­هاى ضرورى و نيز خدمات و تجهيزات مناسب را براى رشد و ارتقاى آنها ارائه داده و آنها را براى حضور مستقل و مؤثر در صحنه فناورى كشور آماده مي­كند.
در بسيارى از كشورهاى در حال توسعه و حتى توسعه يافته برنامه­هايى كه بنگاههاى كوچك و متوسط را پشتيبانى مي‏كنند، جزو زيرمجموعه­هاى اصلى برنامه ملى توسعه اقتصادى و اجتماعى هستند. اين برنامه­ها دامنه وسيعى از مكانيسم­ها، مساعدتهاى تكنيكى و پاداشهاى مالياتى را در برمي­گيرند.
سرمايه­گذارى مستقيم، آموزش، حمايت نوآوران و كارآفرينان و فرآورى تجارى مكانيسم­هايى براى پرورش سازمانهاى كوچك است. تغيير ديدگاه فارغ­التحصيلان، درباره فناورى و تحقيقات، استقبال از حضور بخش خصوصى در اقتصاد، تجربه مثبت و موفق انكوباتورها در رشد اقتصاد محلى و كارآفرينى همگى شرايط لازم براى راه‏اندازى ساختاريافته مكانيسم كارآفرينى در كشور را فراهم كرده است. طى دو دهه اخير مدارك و شواهد بسيارى مبنى بر تأثير قابل توجه انكوباتورها در موفقيت و رشد كارآفرينان در زمينه پيشرفت كسب و كار جديد آنها قابل بررسى است. انكوباتورها در بسيارى از كشورهاى در حال توسعه وجود دارند و در كشور ما نيز اخيراً توجه خاصى به اين امر شده و بودجه قابل توجهى به آن اختصاص يافته است. براى مثال سازمان هميارى اشتغال فارغ­التحصيلان جهاد دانشگاهى در راستاى سياستهاى كلان خود در محورهاى پژوهش، آموزش، مطالعات و برنامه­ريزى و اطلاع­رسانى شغلى اقدامات ارزشمندى را به انجام رسانيده است. موضوع ايجاد مراكز رشد به­عنوان يك رويكرد اساسى در امر كارآفرينى و ايجاد اشتغال و شكل­گيرى كسب و كارهاى كوچك و متوسط از اهداف اجرايى اين سازمان بوده است. اين سازمان براى هميارى در اشتغال فارغ­التحصيلان طرح تأسيس مركز رشد فناورى اطلاعات را در نيمه دوم سال 1381 به سازمان مديريت و برنامه­ريزى كشور ارائه كرد كه پس از ارزيابى و تصويب طرح و به‌دنبال دريافت موافقت اصولى، اقدامات لازم جهت راه­اندازى مركز رشد و تدوين فرايند جذب شركتها به ­عمل آمد. همچنين بودجه خاصى براى راه­اندازى انكوباتورها در دانشگاه­هاى مهم كشور پيش­بينى شده است.

نتيجه گيرى
همزمان با شروع قرن بيست و يكم، دستيابى به موفقيت و بقا براى سازمانهاى بزرگ مشكل­تر مى شود. اين واقعيت ناشى از ظهور عصر تجارى جديد است كه تغيير، يكى از خصايص اصلى آن است. اين موقعيت جديد ضرورت بازنگرى اساسى در اولويتهاى تجارت، ديدگاه­هاى استراتژيك و مدل­هاى كسب و كارى كه تا به­حال به كار گرفته شده­اند را ضرورى مي­سازد. در جهان امروز كه تأكيد سازمانها بر قابليت سازگارى با تغيير در محيط تجارى است، يك روش مؤثر كه براى ايجاد ساختارهاى سازمانى منعطف قبل از ورود به بازار رقابتى مي­توان ارائه داد، بهره­گيرى از انكوباتورهاى تجارى است. انكوباتورها با افزايش قدرت رقابت­پذيرى صنايع كوچك و متوسط مبتنى بر دانش كه معمولاً با ايده­اى نو راه­اندازى مى شوند، عامل مهمى در توسعه ساختار اقتصادى كشورها در سطح ملى به حساب مي­آيند و بايد با توجه به شرايط ترسيم شده در اين مقاله توجه ويژه­اى به انكوباتورها براى رشد اقتصادى و مقابله با عامل مخرب بيكارى در ايران به عمل آيد.

منابع

1 - كشميرى، مهدى و محمد جعفر صديق “ساختارمند كردن نظام انكوباتورى، ضرورت توسعه انكوباتورها در ايران" www.istt.ir
2 - اصغرى، كيوان و مصطفى كريميان اقبال “تحليل روش‏هاى حمايت مالى از كارآفرينان و موسسات نوپا" www.istt.ir
3 - محمد على شفيعا "كارآفرينى با پيوند دانشگاه و صنعت" اولين كنگره ملى مهندسى صنايع و بهرورى 1371
4 - سيد جلال موسوى بازرگانى “تعيين ضوابط طراحى برنامه‏هاى آموزش و پرورش كارآفرينان در ايران بر اساس مطالعه تطبيقى برنامه‏هاى مشابه جهانى" پايان نامه كارشناسى ارشد، سازمان مديريت صنعتى 1378
5 - احمد پور دارايانى، محمود و محمد مقيمى “نقش كارافرينى در بهبود دانش صاحبان كسب و كار كوچك" مجله تدبير، شماره 113، 1380
[6] County.F, “What is a Business Incubator”, Economic Development Consultants of Jordan, August2000, www.nbia.com
[7] Aernoundt.R, “Incubators: tool for Entrepreneurship”, Institute of Management Consultants of Jordan.
[8] County.F, “What services does a Business Incubator Provide”, Economic Development Consultants of Jordan, July2000
[9]Florida.R “The Rise of creative class” Proceeding of the XIX Conference on Science and Technology Parks, Quebec City, Canada, 2002
[10] Lalkaka.R,”Best Practices in Business Incubation” paper presented to Belgian International Conference on Business Centers, Brussels, November2001
[11] Eghbal.M.K, et.al” The Challenge of Supporting Private Enterprises through Incubation Programs in Isfahan Science Parks Association”Kyoto, Japan.
[12] Bischoff.J,”An Overview of Successful International Technology Business Incubator Programmes”, paper presented to the first International Workshop on Technology Business Incubators in India, January2001

! سهيلا ابراهيمى: دانشجوى دكتراى دانشگاه تربيت مدرس
! ! موسى زمان زاده دربان: دانشجوى كارشناسى دانشگاه علم و صنعت ايران
! ! ! بابك ابراهيمى: دانشجوى كارشناسى دانشگاه علم و صنعت ايران

منبع:مجله تدبير شماره166