مرکز رشد شريف صفحه نخست

در خدمت و خيانت مقاله‌نويسان!/‌١

چاپ مقاله اخير دكتر داورى اردكانى، استاد فلسفه دانشگاه تهران و رييس فرهنگستان علوم جمهورى اسلامى ايران با عنوان «توهم توسعه علمى از طريق افزايش تعداد مقالات در فهرست ISI» در يكى از روزنامه‌هاى كثيرالانتشار كشور، واكنش‌هايى را در جامعه علمى كشور در پى داشت.

به گزارش خبرگزارى دانشجويان ايران(ايسنا)، اگر چه بحث‌ها و اظهارنظرهاى ضد و نقيض پيرامون موسسه اطلاعات علمى(ISI) و كاركردهاى آن و ارزش و جايگاهى كه بايد به مقالات منتشره در مجلات نمايه شده در ISI قايل شد، طى سال‌هاى اخير همواره مطرح بوده است، اما با تلاش‌هاى صورت گرفته در دو، سه سال اخير خصوصا با راه‌اندازى سامانه نمايه‌سازى مقالات علمى داخلى (ISC) كه از آن به عنوان ISI اسلامى و ايرانى ياد مى‌شود و همچنين تغييراتى كه در آيين‌نامه ارتقاى اعضاى هيات علمى در راستاى توجه هر چه بيشتر به مقالات منتشر شده در مجلات داخلى و غير ISI شده به نظر مى‌رسيد برخوردهاى افراطى و تفريطى در خصوص ISI تا حد زيادى تعديل شده و لااقل شاهد ISIگرايى محض و زير سوال بردن افراطى ارزش تمامى مجلات خارج از اين سيستم نمايه‌سازى از يك سو و در مقابل خط بطلان كشيدن بر همه كاركردها و شاخص‌هاى ارزيابى علمى ISI و توهم توسعه علمى خواندن رشد خيره‌كننده توليدات علمى نمايه شده كشور در بانك اطلاعات اين موسسه در سال‌هاى اخير نباشيم.

با اين حال، مقاله دكتر داورى اردكانى به عنوان رييس يكى از برجسته‌ترين نهادهاى رسمى علمى كشور و موج واكنش‌ها نسبت به آن نشان‌دهنده تداوم بحث‌ها و حساسيت‌ها پيرامون ISI حداقل در بخشى از جامعه علمى در حال تكوين كشور است.

سرويس علمى – پژوهشى خبرگزارى دانشجويان ايران در اين راستا در ميزگردى با حضور دكتر يلپانى استاد شيمى سابق دانشگاه صنعتى شريف، دكتر رفيعى، عضو هيات علمى گروه شيمى دانشگاه تهران، دكتر منصورى، استاد فيزيك دانشگاه صنعتى شريف و معاون پژوهشى سابق وزارت علوم و دكتر زلفى گل، استاد جوان دانشگاه بوعلى سيناى همدان و يكى از پر مقاله‌ترين محققان شيمى كشور به بررسى وضعيت، كاركردها و نتايج روند رو به رشد انتشار مقالات علمى ISI خصوصا در رشته شيمى پرداخته است كه علاوه بر اين كه حدود 30 درصد توليدات علمى كشور و اكثريت قريب به اتفاق محققان برجسته كشور بر اساس شاخص‌هاى ISI را به خود اختصصاص مى‌دهد، عمده انتقادات و بحث‌هاى موافق و مخالف در زمينه رشد مقالات كشور در سال‌هاى اخير مربوط به محققان و صاحبنظران اين رشته و زير شاخه‌هاى مهندسى آن بوده و به نظر مى رسد، نگاه دقيق و موشكافانه در روند توليد مقالات ISI در اين رشته بتواند تصوير بالنسبه روشنى از وضعيت كلى توليدات علمى كشور حداقل در رشته‌هاى علوم پايه و فنى مهندسى به دست بدهد.

دكتر محمد يلپانى كه به عنوان يكى از منتقدان جدى مقالات ISI در اين نشست حضور داشت در نوشته‌ها و مقالات متعدد، روند افزايشى توليدات علمى كشور در سال‌هاى اخير را مورد نقد قرار داده است؛ از جمله در مقاله مشترك با دكتر حيدرى كه اخيرا منتشر كرده با بررسى كارنامه علمى 10 تن از پرمقاله‌ترين اساتيد شيمى كشور در مجلات ISI كه برخى از آنها از پايه‌گذاران دوره‌هاى تحصيلات تكميلى شيمى در كشور هستند، كيفيت و ارزش مقالات شيمى را مورد ترديد قرار داده است.

اين استاد سابق دانشگاه صنعتى شريف كه سال‌ها در دانشگاه‌ها و مراكز صنعتى خارج كشور فعاليت داشته، معتقد است؛ تلاش در جهت افزايش مقالات ISI و سوق دادن محققان به اين عرصه با سياست‌هاى تشويقى نظير اعطاى جوايز نقدى و ارتقا اعضاى هيات علمى با روندى كه در جهت توسعه علمى و صنعتى در كشورهاى پيشرفته پيموده شده كاملا مغايرت داشته و نه تنها كمكى به رشد علمى كشور نمى‌كند، بلكه دانشگاهيان ما را از ايفاى مسئوليت‌هاى اصلى شان در قبال جامعه بازمى‌دارد.

دكتر محمد حسين رفيعى نيز از ديگر منتقدان فعال جريان مقاله‌نويسى علمى سال‌هاى اخير خصوصا در رشته شيمى است كه معتقد است؛ رويكرد دانشگاه‌ها به شيمى، پيش از آن كه به نوشتن مقاله به عنوان گسترش مرزهاى دانش معطوف شود، بايد به توسعه صنعت و اشتغال متمركز شود؛ همچنان كه كشورهايى مثل هند،‌ چين و ژاپن به زعم وى، سال‌ها از نوشتن مقاله در شيمى خوددارى كرده‌اند و در مقابل، پيشرفت‌هاى چشمگيرى در زمينه توليد محصولات شيميايى داشته‌اند.

اين عضو هيات علمى دانشگاه تهران كه آمار واردات كالاهاى شيميايى را مايه شرمندگى جامعه شيمى ركورددار مقالات ISI مى داند، معتقد است؛ استادان اين رشته به جاى تاكيد بر مقاله نويسى كه دانشجويان را نيز به اين سمت سوق داده و در نهايت كمكى به رشد صنعت كشور نمى‌كند، بايد دانشجويان را براى ورود به صنعت و پاسخگويى به نيازها و مشكلات كشور آماده كنند.

دكتر محمد على زلفى گل اما يكى از شيميدان‌هاى جوانى است كه تحصيلات خود را تا مقطع دكترى در دانشگاه‌هاى كشور به پايان برده و امروز به عنوان يكى از فعال‌ترين اساتيد شيمى كشور در حوزه توليد علم براساس شاخص‌هاى ISI‌ از لحاظ تعداد مقالات در حوزه شيمى و مهندسى شيمى در فهرست يك درصد محققان اول جهان قرار دارد.

اين استاد تمام جوان شيمى كه سابقه تصدى معاونت پژوهشى دانشگاه بوعلى سينا و قائم مقامى معاون اول رييس جمهور (دكتر داوودى) در امور نخبگان و ديدگاه‌ها و مقالات قابل توجهى نيز در زمينه سياستگذارى و مسائل كلان علم و پژوهش كشور دارد، عمده منتقدان ISI ‌را تلويحا افرادى ناآشنا با مفهوم مقاله علمى يا ناتوان و كم كار در عرصه توليد علم مى‌داند و طرح چنين انتقاداتى را نوعى زير سوال بردن و مخدوش كردن تلاش اساتيد پيشكسوتى مى داند كه سال‌ها پيش و در شرايطى كه بسيارى از اساتيد به خارج از كشور مهاجرت كرده بودند، در كشور ماندند و با ايجاد نخستين دوره‌هاى تحصيلات تكميلى، زمينه حضور جدى ايران در عرصه توليد علم بين‌المللى را فراهم كردند.

زلفى گل كه معتقدست چاپ مقالات ISI و تلاش در زمينه توليد علم هيچ تناقضى با توجه به زمينه‌هاى كاربردى و صنعتى نداشته و انتقاد از معدود محققان فعال در اين حوزه و به تعبير وى، دلسرد كردن آنها كمكى به رشد تحقيقات كاربردى در كشور نمى‌كند، در عين حال بر پايين بودن كيفيت بخشى از مقالات محققان شيمى اذعان دارد و البته آن را ناشى از نبود امكانات و تجهيزات كافى و كمبود اعتبارات پژوهشى مى‌داند.

وى بر ضرورت تغيير استانداردها و ضوابط ارزيابى در جهت فراهم كردن بستر فعاليت دانشجويان و محققان جوان در عرصه‌هاى كاربردى‌تر و مورد نياز صنايع كشور و ناگزير نبودن آنها به تحقيق در زمينه‌هايى كه به چاپ مقالات ISI منجر مى‌شود، تاكيد دارد

دكتر رضا منصورى، ‌استاد فيزيك دانشگاه صنعتى شريف و معاون پژوهشى سابق وزير علوم نيز از معدود چهره‌هاى علمى كشورست كه علاوه بر فعاليت آموزشى و پژوهشى در بالاترين سطح مديريت علم و پژوهش كشور ايفاى نقش كرده است.

وى كه در دوران تصدى معاونت وقت پژوهشى وزارت علوم با اعمال سياست‌هاى حمايتى و تشويقى متمركز، نقش موثرى در افزايش فزاينده توليدات علمى كشور در سال‌هاى اخير داشته است، معتقد است؛ در شرايط كنونى كه به زعم وى هنوز نيم قرن زمان نياز است تا تازه دانشگاهيان كشور - و نه كل جامعه و سياستگذاران كشور - به مفهوم علم نوين پى ببرند، تشويق و ترغيب اساتيد و دانشگاهيان به چاپ مقالات ISI موثرترين راه براى حركت به سوى مفهوم نوين علم در كشور است.

وى در عين حال تاكيد دارد، منظور از مقاله علمى، تحقيقات گسترده نظرى يا كاربردي است كه به نتايجى قابل ارائه در مجلات علمى پژوهشى معتبر منجر مى‌شود.

منصورى همچنين به منتقدانى كه با شعار ارتباط دانشگاه‌ها و صنعت و رفع نيازهاى كشور كه چندين دهه است پيوسته تكرار شده و توجه به مقاله نويسى را زير سوال مى برند، يادآور مى شود كه برنامه‌ريزى براى توسعه علمى در ايران امروز، مستلزم توجه به مختصات و شرايط خاص اجتماعى كشور و آحاد جامعه است و نسخه‌اى كه در هند و چين و يا اروپا و آمريكا پيچيده شده، نمى‌تواند كمكى به رفع موانع توسعه علم و پژوهش در كشور بكند.

جامعه در حال توسعه ايران فرصت سرمايه‌گذارى و انتظار كشيدن براى تحقيقات غيركاربردى را ندارد!

در ابتداى اين ميزگرد، دكتر يلپانى به عنوان يكى از منتقدان جدى روند جارى تشويق مقالات ISI در كشور اظهار داشت: من مطلقا مقاله‌نويسى و خود مقاله را زير سوال نمى‌برم بلكه معتقدم انگيزه و عملكرد برخى محققان و تشويق‌كنندگان مقالات و نتيجه اين روند را بايد جدا مورد تامل قرار داد. هر محققى مى‌تواند ضمن توجه به نيازها و مشكلات جامعه‌اى كه از آن ريشه گرفته است، در آسمان تخيلات خود پرواز كند و دغدغه‌ها و مسائل ذهنى مورد علاقه‌اش را پيگيرى كند ولى سوال اين جاست كه چه ميزان از ظرفيت و توان علمى محدود ما بايد صرف مقاله‌نويسى شود و چه ميزان از آن بايد در خدمت جامعه و رفع نيازهاى كشور - صرف نظر از رشته و حوزه كارى محقق - قرار گيرد.

وى با اشاره به تحقيقات وسيع انشتين در حوزه علوم نظرى كه صحت و ارزش برخى از نظريات وى تازه در سال‌هاى اخير و با پيشرفت تكنولوژى اثبات شده است، خطاب به كسانى كه از مقاله‌نويسى به عنوان توليد علم و كمك به گسترش مرزهاى دانش بشرى ياد و حمايت مى‌كنند، اظهار داشت: اين كشورى ثروتمند و توسعه يافته است كه مى‌تواند دانشمندى مثل انشتين را به وجود بياورد و آن قدر صبر كند تا 100 سال بعد، نتيجه كار او را با تكنولوژى‌هاى پيشرفته روز ببيند، ولى آيا جامعه ما هم مى‌تواند 100 سال صبر كند تا مثلا نتيجه كار چند شيميست، وقتى و جايى به درد كشور ما بخورد؟ من ترديد دارم!

برخى انتقادات از ISI ناشى از سوء تفاهم كامل درباره چيستى علم مدرن است

دكتر منصورى نيز در ادامه اين ميزگرد اظهار داشت: اگر منظور از انتقادات وارد بر مقالات ISI، اظهارات اخير دكتر اردكانى باشد كه به عقيده من چنين اظهارنظرهايى يك سوء تفاهم كامل از چيستى علم مدرن است كه از عدم شناخت صحيح نسبت به مفهوم علم جديد ناشى مى‌شود و نشانگر بى‌اطلاعى وى از مفهوم مقاله‌نويسى در علم جديد است.

عضو فرهنگستان علوم خاطرنشان كرد: ما گاهى در عرف روزمره لغت مقاله (Paper) را به مفهوم مطالبى كه در روزنامه و مجلات روزمره چاپ مى‌شود به كار مى‌بريم و تصورى كه دكتر داورى از مقاله دارند، همين است؛ در حالى كه منظور از مقاله در علم جديد كاملا متفاوت است. در عرف دانشگاهى مدرن آن چيزى كه مقاله گفته مى‌شود، نتيجه يك كار تحقيقاتى است كه ممكن است سال‌ها طول بكشد و ده‌ها و صدها نفر با هم كار كنند و نتيجه اين كار را بخواهند به ديگران منتقل كنند و بهترين راه انتقال آن را در نوشتن مقاله مى‌بينند.

منصورى تصريح كرد: در واقع آنچه به عنوان ترغيب به نوشتن مقالات علمى در كشور ما پيگيرى مى‌شود نيز چنين مفهومى از مقاله است كه معناى آن تشويق محققان به كار علمى و پژوهشى آن هم نه صرفا يك كار نظرى بلكه هر نوع كار تحقيقاتى اعم از نظرى، كاربردى و حتى توسعه‌يى و در نهايت انتقال دانش حاصل از آن با نوشتن مقاله است تا بتوان آن را در سطح بين‌الملل ارائه داده و به همه اعلام كنيم كه ما هم كار تحقيقاتى مى‌كنيم! پس منظور ما از مقاله كه شاخصى مهم در علم‌سنجى و ارزيابى علمى كشورها هم هست در واقع نوشته‌اى است كه نتايج تحقيقات در آن ارائه مى‌شود كه با تصورات برخى كه آن را با نوشته‌هاى روزنامه‌ها و مجلات اشتباه مى‌گيرند، كاملا متفاوت است!

دانشگاه‌هاى كشور با مفهوم علم نوين بيگانه‌اند

معاون پژوهشى سابق وزير علوم اضافه كرد: از سال 1960 در موسسه ISI و موسسات ديگر علم سنجى انجام شده كه بايد ديد تا چه حد بيانگر وضع علمى و فن‌آورى كشورهاست با اين حال اين شاخص كه بارها به شدت نقد شده هنوز هم يكى از معيار‌هاى مهمى است كه بيانگر وضع علمى هر كشور است.

البته بايد به اين پرسش هم پاسخ داد كه كشورى مثل ما با تمام مشكلات، اگر بخواهد رشد علمى داشته باشد بايد چه كار كند؟

وى افزود: به اعتقاد من تا زمانى كه مفهوم علم مدرن در سطح دانشگاهيان ما به درستى شناخته نشود امكان رشد علمى در سطح دانشگاه‌ها وجود ندارد و اين در حالى است كه در هيچ يك از دانشگاه‌هاى ايران علم به درستى معنا نشده است.

ترغيب دانشگاهيان به مقاله‌نويسى، تمرين آشنايى با علم جديد و ورود به عرصه‌هاى توليد علم نوين است

وى خاطرنشان كرد: براى آنكه چنين اتفاقى در دانشگاه‌ها بيفتد، بايد تا مدتى تمرين كنيم تا متوجه شويم علم مدرن چيست. ما ناچاريم كه دانشگاهيان را به نوشتن مقاله تشويق كنيم و هنوز تا سالها دانشجويانمان مقاله بنويسند؛ مهم نيست چه مى‌نويسند! فقط مقاله‌اى كه نتيجه كار تحقيقاتى باشد و يا لااقل وانمود كنند كه نتيجه كار تحقيقاتى است. آنها بايد اين كار را به عنوان تمرين ورود به صحنه جهانى علم انجام دهند، حتى اگر خود كاملا به اهميت مقاله‌نويسى و كاركردهايش واقف نباشند!

ما ناچاريم تا سال‌ها چنين روندى را تشويق و حمايت كنيم و اگر اين كار را نكنيم، اشتباه بزرگى مرتكب شده‌ايم، ولى اگر كسى هم ادعا كند كه اين تنها كار و مهمترين راه  پيشرفت علم ايران است، او هم اشتباه مى‌كند.

عضو فرهنگستان علوم جهان سوم خاطرنشان كرد: البته اين تنها يكى از كارهايى است كه بايد انجام شود و در كنار آن بايد مسائل ديگرى از جمله ‌چگونگى ورود به صنعت، ‌چگونگى تبديل دانش به محصول و غيره را هم مورد توجه قرار دهيم و بديهى است انديشيدن صرف به اين موضوعات، بدون تشويق مقاله‌نويسى، هم ما را به مسير اشتباه سوق مى‌دهد.

تنها 10 درصد دانشگاهيان مقاله مى‌نويسند كه 10 درصد آنها هم تقلب مى‌كنند!

دكتر منصورى در ادامه خاطرنشان كرد: ابراز مخالفت‌ها با ISI و مقالات علمى در حالى صورت مى‌گيرد كه متاسفانه تنها 10 درصد دانشگاهيان ما مقاله مى‌نويسند، يعنى در حالى كه حدود 50 هزار عضو هيات علمى داريم، تعداد نويسندگان مقالات ما فقط پنج هزار نفر است. برخى از اين 90 درصد كه مقاله نمى‌نويسند ممكن است هيچ كار ديگر هم نكنند يا ممكن است كار صنعتى كنند كه البته كار مفيدى است ولى به هر حال در مقاله نويسى مشاركت نمى‌كنند، همچنين از 10 درصد مقاله‌نويسان هم حدود 10 درصد به طور طبيعى مشغول تقلب يا دست كم بد اخلاقى علمى هستند كه به نظر من آن هم بايد اتفاق بيفتد چون تنها از اين راه است كه مى‌توانيم اخلاق علمى را ياد بگيريم!

به گزارش ايسنا، استاد فيزيك دانشگاه صنعتى شريف در توضيح اين مطلب اظهار كرد: هنوز با گذشت سال‌ها از آغاز فعاليت‌هاى علمى در كشور هنوز حتى يك سند و نوشته مشخص كه اخلاق حرفه‌يى و علمى را تبيين و مشخص كرده باشد نداريم. البته كارهاى معدودى در زمينه پزشكى انجام شده ولى در زمينه بحث كلى اخلاق علمى و پژوهشى تا جايى كه اطلاع دارم كار خاصى صورت نگرفته و حتى در انجمن اخلاق علم هم تاكنون نشنيده‌ام كه كسى اين كار را انجام داده باشد. البته انجمن فيزيك، نوشته‌اى را به عنوان سند انجمن در خصوص اخلاق حرفه‌يى اين رشته تهيه كرده‌ كه هنوز در هيات مديره انجمن هم تصويب نشده است.

وى با بيان اين كه اصول اخلاق حرفه‌يى كه در كشورهاى ديگر تدوين و اجرا شده است را نمى‌توان در ايران پياده كرد، اظهار داشت: تا در زمينه‌اى تخلف و خطايى نشود كسى نمى‌تواند قانونى براى آن بگذارد و بايد عده‌اى تخلف كنند تا بتوان كارهاى غلط را تشخيص داد و از تكرار آنها جلوگيرى كرد، بنابراين رقم 10 تا 15 درصد تقلبى كه در زمينه تدوين مقالات ISI صورت مى‌گيرد و مكررا از سوى برخى منتقدان مطرح مى‌شود پديده‌اى طبيعى است كه همه جاى دنيا وجود دارد و حتى انواع خيلى زشت آن هم رخ مى‌دهد.

تقلب لغزنده در بخشى از مقالات ISI كشور محسوس است!

دكتر يلپانى نيز در ادامه اظهار داشت: من فكر مى‌كنم اگر بخواهيم درباره علم صحبت كنيم، بايد يك مدل داشته باشيم كه ما آن را در جامعه به وجود نياورده‌ايم اما اگر بخواهيم بايد برگرديم به گذشته خودمان و ببينيم آيا جامعه ما پايه علمى داشته و دارد؟ مردم در آن سهيم بوده‌اند و يا صرفا چيزى را از خارج به كشور منتقل كرده‌ايم كه در اين صورت بايد ببينيم آن را كامل آورده‌ايم يا ناقص؟ آيا واقعا آن را بومى كرده‌ايم يا صرفا با المان‌هاى خود به آن وارد شده‌ايم؟

دكتر يلپانى اظهار كرد: بايد ببينيم علمى را كه الان در كشور داريم و مثلا علم شيمى كه 30 درصد مقالاتمان را تشكيل مى‌دهد در داخل دانشگاه‌هاى ما بومى شده يا تعريف ديگرى براى آن داريم؟ تا زمانى كه به اين تعريف نرسيم كه علم چيست، چگونه به جامعه ما وارد شده و به چه ميزان در وجود تك تك ما وارد شده، اين بحث‌ها ادامه دارد.

اين منتقد روند كنونى مقاله‌نويسى در مجلات ISI كه معتقدست درصدى از مقالات محققان ايرانى از جمله مقالات رشته شيمى كه وى مورد بررسى قرار داده كيفيت چندانى نداشته و پيش از آن كه حاصل تلاش فكرى و توليد علم باشند با هدف برخوردارى از تشويق‌ها با شيوه‌هايى مغاير با اصول علمى تهيه مى‌شوند، خاطرنشان كرد: تقلب در زمينه نوشتن مقالات بر دو نوع است؛ يكى نوع ساده آن كه فردى مقاله محقق ديگرى را با تغيير نام نويسنده به مجله‌اى ديگر ارائه مى‌كند و نوع دوم آن كه لغزنده است و فهميدن و درك آن مشكل است. مثلا من به عنوان يك شيميست آلى مى‌دانم كه تركيبى ته چاله انرژى است، حال تعداد زيادى از شيميست‌هاى ما سعى مى‌كنند اين را از ته چاله در بياورند كه براى اين كار از تركيبات مختلف استفاده مى‌كنند، مثلا يك‌بار اسيدى را به آن اضافه مى‌كنند و بار ديگر به آن يك تركيب بازى مى‌افزايند و بار ديگر از آهن يا آلمينيوم يا تيتان استفاده مى‌كنند و هر بار نتايج را در مقاله‌اى ارائه مى‌كنند در حالى كه در واقع در همه اين موارد يك كار انجام شده است!

اينكه واكنشگرها مقدارى عوض شود تقلب نيست و واضح است كه اين شخص اين كار را كرده و نمى‌گويم اعدادى كه در مقاله آمده درست است يا غلط، فقط مى‌گويم اين فرد دارد فرهنگى را به نسل بعدى منتقل مى‌كند كه با روح پژوهش و فعاليت علمى مغايرت دارد.

به گزارش ايسنا، دكتر يلپانى با اشاره به سوابق تحصيل و فعاليت خود در دانشگاه‌ها و مراكز علمى و صنعتى خارجى اظهار داشت: اساتيد هم نسل من كه در محيط‌هاى علمى خارجى كار كرده‌ايم، شرايط حاكم بر آن محيط‌هاى علمى را مستقيما تجربه كرده و نحوه كار و فرهنگ رايج بين محققان و استادان برجسته خارجى را ديده‌ايم ولى شاگردان نسل ما كه برخى از آنها استادان جوان امروز دانشگاه‌ها هستند چنين تجربه‌اى را نداشته‌اند و آشنايى و برخورد بسيارى از آنها با استادان خارجى صرفا به ديدارهايى كوتاه مثلا در كنفرانس‌هاى علمى خارجى محدود مى‌شود و هيچ‌گاه با آنها زندگى نكرده‌اند و نحوه زندگى و كار علمى آنها را نديده‌اند.

وى افزود: اساتيدى كه دوره‌هاى تحصيلات تكميلى را در كشور ايجاد كردند وظيفه داشتند محيطى را ايجاد كنند كه اصالت علمى‌اى را كه خود با آن روبه‌رو بودند در دانشجويانشان نيز رخنه كند و اگر از اين اصول كمى منحرف شدند، آنها را تنبيه كنند. متاسفانه چنين فضايى پس از ايجاد دوره دكترى در كشور با امكانات آن زمان فراموش شد و ناگهان جوى ايجاد شد كه در آن مقاله يعنى جايزه، يعنى هر چه تعداد مقاله بيشتر، رقم بيشترى به توان مالى زندگيتان اضافه مى‌شود كه چنين فرهنگى با آنچه در مراكز علمى پيشرفته جريان دارد، كاملا مغاير است.

دكتر يلپانى خاطرنشان كرد: هزاران مسير ديگر براى بروز توانايى‌ها وجود دارد و به صرف نوشتن 100، 200 يا خداى نكرده 500 مقاله از سوى يك محقق كه در آن ضعف‌هاى بسيارى هم وجود خواهد داشت، مساله‌اى حل نمى‌شود!

سوق دادن جامعه شيمى كشور به چاپ مقاله تهديدى جدى براى توسعه صنعت كشورست

دكتر رفيعى نيز با تاييد اظهارات دكتر يلپانى گفت: بيائيد جور ديگرى به قضيه نگاه كنيم و ببينيم تعريف دانشگاه به مفهوم عام چيست. در جامعه مدرن امروز، دانشگاه، نهادى است كه مشكلات جامعه را حل مى‌كند و فرض كنيد در يك جامعه صنعتى و پيشرفته اگر مشكلى مثل ترافيك، افسردگى جوانان، توليد يك كالا و غيره وجود داشته باشد، معمولا مراكز تحقيقاتى و دانشگاهى آن را حل مى كنند ولى چون به قول دكتر منصورى علم در جامعه ما شناخته نشده، جاى اين مورد هم كاملا خالى است و دانشگاه ما با جامعه رابطه‌اى ندارد.

اين عضو هيات علمى دانشگاه تهران با اشاره به اين كه طى پژوهشى گسترده با عنوان «ارائه راهبردهاى موثر در پژوهش شيمى با توجه به نياز جامعه و نقش دانشگاه در آن» به بررسى وضعيت آموزش و پژوهش شيمى در كشور، صادرات و واردات كالاهاى شيميايى، بررسى مقالات چاپ شده شيميدان‌هاى كشور در نشريات بين‌المللى و تحليل ناهماهنگى‌ها و گسستگى‌هاى موجود در اين بخش‌ها پرداخته است، اظهار داشت: اين پژوهش كه مبتنى بر مطالعه ميدانى است نشان مى دهد كه انتشار مقاله در علم شيمى بسيار خطرناك و مضر است و توسعه ايران را به عقب مى‌اندازد. در ايران حدود 33 درصد كالاهاى وارداتى داراى تعرفه شيميايى هستند و برخى كالاها نيز تعرفه شيميايى ندارند اما در تركيبات آنها كالاى شيميايى به كار رفته است كه مى‌توان از انواع خودروها‌، تلويزيون و دستگاه‌هاى برقى و خانگى نام برد كه با احتساب اين كالاها ميزان واردات كالاى شيميايى كشور به بيش از 50 درصد مى‌رسد و اين يعنى از رقم 60 ميليارد دلار واردات سال گذشته، به طور حتم 30 ميليارد دلار آن كالاهاى شيميايى يا كالاهايى بوده كه تركيبات شيمى در آنها به كار رفته است.

اين معضلى جدى براى كشور ماست كه چنين حجمى از كالاهاى شيميايى را وارد مى كند و تاسف‌بارتر اين كه حدود 80 درصد اين واردات مربوط به كالاهاى شيميايى‌ معمولى است كه محققان كشور مى‌توانند به خوبى روى آنها مطالعه كرده و حتى آنها را توليد كنند.

واردات سالانه 30 ميليارد دلار كالاى شيمى ناشى از گسست ارتباط دانشگاه و صنعت است

وى خاطرنشان كرد: به عنوان مثال، ما يكى از صادركنندگان عمده اسيد سولفوريك هستيم كه آن را با خلوص حدود 5/98 درصد (با ناخالصى‌ در حد ppm) تنى حدود 50 يا 60 دلار صادر مى‌كنيم كه شركت‌هايى مثل «مرك» همين اسيد سولفوريك را پس از خالص‌سازى، تنى 17 تا 20 هزار دلار مجددا به ايران صادر مى‌كنند؛ اين در حالى است كه شيميست‌هاى ما به خوبى مى‌توانند اين خالص‌سازى را انجام دهند و مثل اين ده‌ها مثال مى‌توانم بزنم.

عضو هيات علمى دانشگاه تهران تصريح كرد: همچنين نمونه‌هاى تاسف‌بار بسيارى در صنايع پتروشيمى داريم كه يك تكنولوژى خاص را بارها خريده‌ايم! از جمله فن‌آورى توليد محصولاتى مثل پلى اتيلن، پلى پروپيلن يا آمونياك كه توليد صنعتى آن‌ها مربوط به قرن نوزدهم است و فن‌آورى آن را بارها خريدارى و وارد كرده‌ايم؛ به چه دليل؟ چون شيميست‌ها و دانشگاه‌هاى ما با جامعه‌اى كه كالاى شيميايى مصرف مى‌كند، هيچ ارتباطى ندارند و حتى بعد از آنكه تعريف كردند كه شيميست ارتقا يافته و مشهور شود و شان اجتماعى پيدا كند، بحث ISI و مقالات ISI مطرح شد و اگر شيميستى به دنبال رفع مشكلى از صنعت باشد در ارتقاء او در دانشگاه هيچ تاثيرى ندارد.

وى ابراز عقيده كرد: مهندسى را در دانشگاه سراغ دارم كه 25 سال است كه در صنعت كار مى‌كند و تا الان حدود 10 فرايند را توسعه داده ولى هنوز رسمى هم نشده و استادى داريم كه دست كم 100 مشكل صنعت را در ايران حل كرده و حداقل چند فرآيند را خود در ايران بنيانگذارى كرده ولى هيچ‌كدام در ترفيع او به حساب نيامده و با دانشيارى بازنشسته شده است.

تعداد مقالات برخى برندگان نوبل شيمى به 10، 15 مقاله هم نمى‌رسد!

رفيعى خاطرنشان كرد: ممكن است دكتر منصورى از نوشتن مقالات ISI به عنوان تمرين پژوهش حمايت كنند ولى حداقل در رشته شيمى كه من اطلاع دارم اين كار نتيجه عكس داشته است! تمرين به اين جا مى‌رسد كه در هنگام مراجعه به مقاله علمى عمدتا نويسنده به خود ارجاع مى‌دهد و حتى برخى در مقاله چاپ كردن بسيار متبحر شده‌اند! حال آن كه شيميست‌هايى برنده جايزه نوبل شده‌اند كه شايد تعداد مقاله‌هايش به 10 تا 15 تا هم نرسد.

من نمى‌گويم شخصيت‌هاى ما از مقاله چاپ كردن پولدار مى‌شوند، بر عكس اگر با جامعه ارتباط پيدا كنند، بيشتر پولدار مى‌شوند!

وى در ادامه به تجربه توسعه صنعتى چين اشاره كرد و گفت: در سال 1975 چين تصميم گرفت كه 100 هزار دانشمندى كه در آن موقع در كشور وجود داشتند بايد با بازار پيوند بخورند و نتيجه آن شد كه طى 30 سال چينى‌ها توانسته‌اند در توليد ده‌ها دارو، سموم دفع آفات نباتى و ... بازار را از غربى‌ها بگيرند، چينى‌ها اصلا غربى‌ها را ديوانه كرده‌اند. حال آن كه براى مدت طولانى مقاله‌اى چاپ نكردند و تازه بعد از بيست و پنج سال كه رشد كردند و تقريبا بازار دنيا را در اختيار گرفتند چاپ مقاله را آغاز كرده‌اند.

عضو هيات علمى گروه شيمى دانشگاه تهران اضافه كرد: به اعتقاد من بهترين زمينه كار در شيمى اين است كه دانشگاه كاملا با جامعه پيوند بخورد و اين كار را از حل مشكلات ساده شروع كنيم. ما هنوز نمى‌توانيم و در واقع نخواسته‌ايم مواد شيميايى پرمصرفى مثل اسيد سولفوريك يا حتى نمك طعام گريد دارويى را خودمان خالص‌ كنيم حال اين كه منابع معدنى آن با خلوص بسيار بالا را در اختيار داريم. مشكل اين است كه ما هنوز مفهوم و كاركرد علم را لمس نكرده‌ايم و به تعبير دكتر منصورى، علم را نمى‌شناسيم!

وى گفت: چطور در چين، در يك آزمايشگاه ساده، پايلوت كوچكى زده‌اند و به يك دانشجوى سال دوم مى‌گويند كه روزى يك كيلو از اين ماده را خالص كن و اينها را در نهايت جمع كرده و در بازار به فروش مى‌رسانند اما دانشجويان ما به دنبال مدرك گرايى و اساتيد به دنبال به روز كردن مقالات خود هستند و هيچ‌كس به جامعه ‌نگاه نمى‌كند. نه اينكه دانشجو يا استاد مقصرند، بلكه در برنامه‌ريزى مشكل داريم اما وقتى دكتر منصورى دفاع مى‌كند از چاپ مقاله در اين بخش، بايد حيطه را مشخص كنند. به نظر من در شيمى اين گونه مقاله چاپ كردن به هيچ وجه مثبت نيست.

افت شيب رشد مقالات ISI با قطع تشويق‌ها نشان‌دهنده انگيزه غلط مقاله‌نويسان است!

به گزارش ايسنا، دكتر رفيعى در ادامه با اشاره به افت نسبى شيب رشد مقالات ISI ايران طى يكى، دو سال اخير اظهار داشت: علت افت آمار مقالات شيمى همان‌طور كه خود آقايان نيز مى‌گويند اين است كه عده‌اى از اعضاى هيات علمى استاد شده‌اند و ديگر انگيزه‌اى براى نوشتن مقاله به منظور ارتقاء ندارند و جايزه‌ 400 هزار تومانى چاپ هر مقاله را قطع كرده‌اند. افت آمار مقالات به دليل قطع جايزه نشان از انگيزه غلطى است كه در وراى رشد مقالات ISI در سال‌هاى اخير وجود داشته است در صورتى كه يك شيميست با پيوند به جامعه، علاوه بر افزايش درآمد و ارتقاى جايگاه اجتماعى، مى‌تواند مشكلات بيشترى را از جامعه برطرف كرده و در اين مسير كم كم مى‌آموزد كه به سطح بالاترى از مفهوم علمى دست يابد.

ادامه دارد