مرکز رشد شريف صفحه نخست

كارآفرينى در دانشگاهها

چكيده
به دليل تحولات سريع اقتصادى، صنعتى و فرهنگى در چند دهه اخير و نياز كشور به تقويت ساختارهاى دانايى محور و توليد ثروت از دانش، احتياج به يك بسترسازى مناسب جهت توليد علم و فن به شدت احساس مى شود.
پرداختن به مقوله كارآفرينى و تربيت و آموزش دانش آموختگانى كه داراى تواناييها و مهارتهاى لازم براى راه اندازى يك كسب و كار مناسب باشند ، از وظايف اصلى هر دانشگاه محسوب مى شود كه متاسفانه خلاء آن كاملا محسوس است.
بدين منظور تعدادى از دانشگاههاى ايرانى كه اين واحد درسى را ارائه مى كنند و نيز تعدادى از دانشگاههاى آمريكايى و اروپايى از لحاظ محتواى درسى ، سر فصلها ، روش تدريس ، و ارزش‌يابى دانشجويان مورد تحليل و بررسى قرار گرفته اند.

مقدمه
از نظر برخى از اقتصاددانان و صاحبنظران و دانشمندان مديريت، موتور حركت و رشد اقتصاد يك جامعه، كارآفرينان هستند كه در محيطى رقابتى و در شرايط عدم تعادل (و نه تعادل ايستا) جامعه را به حركت در مى‌آورند و توسعه مى بخشند. كليد موفقيت كارآفرينى، يافتن روشهاى خلاقانه‌اى است كه با به كارگيرى فناوريهاى جديد يا بازاريابى بهتر، سريعتر و كم هزينه تر، نيازهاى مشترى را به نحو احسن برآورده مى‌سازند. اين به معناى توليد محصولات موجود با هزينه هاى كمتر يا ارتقاى كيفيت آنها و يا به معناى ايجاد بازارهايى براى محصولات كاملاً جديد است.
كارآفرين با شناخت صحيح از فرصتها و استفاده از سرمايه هاى راكد امكاناتى را فراهم كرده و با سازماندهى و مديريت مناسب منابع، ايده خويش را عملى مى كند و علاوه برآن نقش مهمى در توليد و«اشتغال مولد» دارد.
به دليل نقش و جايگاه ويژه كارآفرينان در روند توسعه و رشد اقتصادى و نيز تحولات اجتماعى، بسيارى از دولتها در كشورهاى توسعه يافته و درحال توسعه تلاش مى‌كنند با حداكثر امكانات و بهره بردارى از دستاوردهاى تحقيقاتى، شمار هر چه بيشترى از جامعه را كه داراى ويژگيهاى كارآفرينى هستند به آموزش در جهت كارآفرينى و فعاليتهاى كارآفرينانه تشويق و هدايت كنند. كارآفرينان با مهارتى كه در تشخيص فرصتها و موقعيتها و ايجاد حركت در جهت توسعه اين موقعيتها دارند، پيشگامان حقيقى تغيير در اقتصاد و تحولات اجتماعى محسوب مى‌شوند.
خوشبختانه در سالهاى اخير در كشور ما مقوله كارآفرينى مورد توجه قرار گرفته، با اين وجود اين مفهوم براى بسيارى از دست اندركاران و افراد جامعه ناشناخته و غريب است. شايد به همين دليل تاكنون برنامه ريزى و بسترسازى مناسبى در حوزه هاى اقتصادى، اجتماعى و نظام آموزشى كشور براى توسعه كارآفرينى به ويژه در دانشگاههاى كشور صورت نپذيرفته است. در شرايط كنونى كه اقتصاد كشورمان با مسائل و نارساييهاى مهمى نظير فرار مغزها، بيكارى(بويژه در فارغ التحصيلان دانشگاهها) كمبود نيروى انسانى متخصص، كاهش سرمايه گذارى دولت، عدم تحرك و رشد اقتصادى كافى روبروست، پرورش و آموزش كارآفرينان ارزش آفرين از اهميت مضاعفى برخوردار است.
كارآفرينى در ايران
از مهمترين اقدامات براى توسعه كارآفرينى در كشور، تشكيل شوراى مركزى كارآفرينى در سطح هيئت دولت است و با توجه به ماهيت فرهنگى، پژوهشى و آموزشى اين امر، وزارت علوم و تحقيقات و فناورى به عنوان متولى مديريت و سازماندهى كارآفرينى به عنوان رئيس اين شورا تعيين شده است . در اين راستا فعاليتهاى مختلفى در جهت توسعه كارآفرينى در وزارتخانه‌هاى مختلف (وزارت كار و اموراجتماعى و يا وزارت تعاون ) آغاز و معاونتها و يا دفاتر كارآفرينى در وزارتخانه ها ى مختلف تشكيل شده است .
در وزارت علوم ، تحقيقات وفناورى نيز طرح كاراد ( كارآفرينى دانشجويان ) از چند سال پيش شكل گرفته است. دبيرخانه طرح كاراد قبلا در سازمان سنجش كشور مستقر بود كه هم اكنون در سازمان پژوهشهاى علمى و صنعتى ايران قرار دارد .
بر اين اساس در دانشگاههاى كشور به منظور تربيت متخصصان شايسته و ايجاد توانايى كارآفرينى، در بيش از 42 دانشگاه، مركز كارآفرينى راه اندازى شده است و سياست وزارت علوم ، تحقيقات و فناورى براين است كه حتى دانشگاههاى غيرانتفاعى نيز داراى مراكز كارآفرينى شوند تا سيستم آموزشى را يارى كنند.
دلايل نياز به درس كارآفرينى در دانشگاههاى كشور
يكى از چالشهاى پيش روى جوامع مختلف، دانش آموختگان فاقد تواناييهاى فردى و مهارتهاى لازم براى راه اندازى كسب و كار مناسب است. اين امر، آماده سازى فارغ التحصيلان دانشگاهى را به وسيله توسعه فرهنگ كارآفرينى در آنان مسلم مى سازد. آماده سازى در مورد كارآفرينى نبايستى بعد از فارغ التحصيلى باشد. بلكه اين امر بايستى در حين تحصيل انجام شود و لازم است روح كارآفرينى در دانشگاهها پرورش داده شود.


در اين راستا ، بازنگرى در رشته هاى دانشگاهى و سرفصلهاى دروس آموزشى در تمامى مقاطع بويژه در دانشگاهها و تاسيس رشته‌هاى علمى بويژه علومى كه خلاء آنها در كشور محسوس است -در جهت تأمين منافع ملى- امرى لازم و ضرورى به نظر مى آيد.
به طور كلى دلايل نياز به ارائه درس كارآفرينى را مى توان در موارد زير خلاصه كرد:
_ تقويت ساختارهاى دانايى محور در توليد علم و فن
_ توجه به توليد علم و توليد ثروت از دانش
_ ايجاد توان شناسايى نيازهاى جامعه و تطبيق تخصص و تحصيلات
_ ايجاد و پرورش فرهنگ كارآفرينى
_ ايجاد توانايى كار گروهى
_ بالا بردن توان ارزش آفرينى
_ آشنايى با منابعى كه به دانشجويان در جهت شناسايى فرصتهاى جديد و ايجاد توان پردازش ايده هاى نو كمك خواهد كرد.
_ ايجاد توانايى ارزيابى اقتصادى از طرح تجارى
_ ايجاد توان شناسايى تحولات در نيازهاى جامعه
_ درك مفهوم كارآفرينى در ارتباط با توسعه اقتصادى
_ ايجاد و تقويت برخى بسترها و ظرفيتهاى بالقوه براى مسائل علمى حل نشده، نيازهاى كشور و ايده هاى نو
_ تشويق و گسترش خلاقيت براى خلق كسب و كارها ومفاهيم كسب و كار جديد
_ افزايش پويايى و بالا بردن قدرت تجزيه و تحليل دانشجويان در شناسايى بازار، تكنولوژى، فرصتهاى مالى و اقتصادى
_ شنا سايى قوت و ضعف كسب و كارهاى موجود، تجزيه و تحليل فرصتها و تهديدها و ارائه راهكارهاى بهبود آنها.

بررسى مقايسه اى ارائه درس كارآفرينى در ايران و جهان
الف ) خارج از كشور
براى به دست آوردن محتوا ، روش تدريس و ارزش‌يابى صحيح ، برنامه درسى كار آفرينى در بيش از 5 دانشگاه آمريكايى و اروپايى مورد بررسى قرار گرفته است: دانشگاههاى استانفورد، پنسيلوانيا، بريتيش، كلمبيا، آتاباسكا و مريلند.
پس از بررسيهاى انجام شده در دانشگاههاى مذكور و مد نظر قراردادن سرفصلهاى درس كارآفرينى در اين دانشگاهها، مى توان سرفصلهاى درسى ارائه شده را در جدول (1) خلاصه كرد:
از لحاظ نحوه ارائه درس به طور كلى در دانشگاههاى بررسى شده، مشاهده شد كه تاكيد بيشتر بر مطالعات موردى، ارائه سمينار در كلاس به وسيله دانشجويان، كار گروهى، مشاركت در كلاس، تهيه يك طرح تجارى و دعوت از كار آفرينان براى ارائه مطالب بوده است.
در اين دانشگاهها ارتقاى مهارتهاى فردى و گروهى ، همگام با افزايش دانش نظرى در نظر گرفته شده است.
نحوه ارزش‌يابى به صورت تركيبى از امتحان ميان ترم ، امتحان پايان ترم ، كار گروهى ( ارائه سمينار)، كار فردى (پاسخ به سوالات و امتحانات استاد) و مشاركت در كلاس ، مورد توجه قرار گرفته است كه تاكيد بيشتر بر جنبه عملى قضيه و كار تيمى است. در برخى موارد امتحان پايان ترم به صورت «كتاب باز» برگزار مى شود.


ب ) داخل كشور
خوشبخـتانه تعـداد دانشگاههايى كه در ايران تصميم به ارائه واحد درسى كارآفرينى به صورت واحد اختيارى، گرفته‌اند روبه رشد است و از اين ميان مى توان به دانشگاههاى تهران، صنعتى امير كبير، صنعتى شريف، تربيت مدرس، فردوسى مشهد، صنعتى اصفهان ، علامه طباطبايى، شهيد چمران اهواز و ... اشاره كرد.
به طور خلاصه مى توان سرفصلهاى درسى ارائه شده در دانشگاههاى داخلى را در جدول (2) مشاهده كرد:
در اكثر موارد اين واحد به صورت درس اختيارى 3 واحدى شامل 2 واحد نظرى و 1 واحد عملى طراحى شده است كه بخش عملى آن شامل تهيه و تكميل يك طرح تجارى است.
نحوه تدريس بدين صورت است كه اين درس توسط يك ، دو يا سه استاد متناسب با محتواى مواد درسى، ارائه مى‌شود و در بعضى موارد از يك كارآفرين براى سخنرانى و ارائه مطلب دعوت به عمل مى‌آيد .
نحوه ارزش‌يابى معمولا به صورت امتحان ميان ترم ، پايان ترم و تهيه طرح تجارى در قسمت عملى است.
لازم به تذكر است كه وزارت علوم نيز در ارتباط با درس كارآفرينى سرفصلهايى ارائه داده است كه درقسمت جمع بندى ، در كنار سرفصلهايى ارائه شده در داخل و خارج از كشور مورد توجه قرار گرفته است.


ج ) جمع بندى
با توجه به تمام موارد گفته شده در دو بخش قبل، سرفصلهاى مشترك در اكثر دانشگاههاى ايران و خارج از كشور، به‌طور جداگانه در جدول (3) دسته بندى شده اند كه مى تواند مبناى تهيه سرفصلهاى درس كارآفرينى و محتواى آن در دانشگاههاى كشور باشد.
به طور كلى علاوه بر موارد گفته شده، راهكارهاى زير مى تواند ما را در رسيدن به اهدافمان يارى كند:
- استفاده از مدرسان مجرب و توانا براى ارائه اين درس (يكى از مهمترين عوامل موفقيت)
- ايجاد تيم هاى كار گروهى و نيز آنا ليز و تجزيه و تحليل كار ساير تيمها
- مقالات و مطالعات موردى
- دعوت مهمانان كارآفرين به كلاس و مشاركت دانشجويان
- پروژه عملى و طراحى فرايندهاى يك طرح تجارى يا امكان سنجى
- استفاده از فيلمهاى آموزشى و اسلايد
- برگزارى كارگاههاى آموزشى

نويسنده:بهاره ملكى كارشناس ارشد MBA از دانشگاه كارلتون

منبع:روزنامه تفاهم