مرکز رشد شريف صفحه نخست

مهندسى ارزش و مديريت ريسك

قابليت اطمينان در صنايع مختلف به علل متعدد از جمله تحميل خسارت‌هاى كلان مالى، جانى و آلودگى محيط‌زيست مورد توجه و كاربرد قرار گرفته است. وقوع رخدادهاى ناگوار طى دهه‌هاى اخير، به ويژه لزوم توجه به ارزيابى قابليت اطمينان، ايمنى و احتمال خطر را تعريف كرده است. نكته قابل‌توجه آن است كه «خطر» (Hazard) تنها از نظر شدت قابليت طبقه‌بندى دارد، در صورتى‌ كه «احتمال خطر» علاوه‌بر شدت بر احتمال وقوع آن نيز تاكيد دارد.

اصولا شيوه‌هاى ارزيابى قابليت اطمينان بر ارزيابى «احتمال خطر» استوار است، البته در گذشته قابليت اطمينان بر مبناى تحليل‌هاى كيفى از سوابق و تجربيات در طراحى و بهره‌بردارى ارزيابى مى‌شد كه اين روش به‌عنوان يك قضاوت حرفه‌اى غيرقابل اتكاء بوده است.
قابليت اطمينان يكى از مشخصه‌هاى ذاتى محصول است كه بدين صورت تعريف شده است: «احتمال عملكرد رضايت‌بخش بودن يك سيستم تحت شرايط كارى مشخص و براى مدت زمان معين».
احتمال، اولين قسمت اين تعريف است كه با يك عدد بيان مى‌شود و همان شاخص ارزيابى اطمينان است. سه بخش ديگر تعريف يعنى عملكرد رضايت‌بخش، زمان و شرايط كار مشخص پارامترهاى حرفه‌اى يا مهندسى هستند كه تئورى احتمال هيچ كمكى به تعيين آنها نمى‌كند. فقط متخصصين مى‌توانند با استفاده از تئورى‌هاى مربوطه بحث قابليت اطمينان را ارزيابى كنند كه انتخاب آنها نيز به نوع مساله بستگى ندارد. با توجه به اينكه براى هر مساله، شاخص مناسبى در بيان قابليت اطمينان سيستم منطبق بر مفاهيم كاربردى و كارآيى آن بايد به‌كار رود، روش‌هاى ارزيابى مختلفى در ارتباط با شاخص‌هاى مناسب مسائل نيز مطرح است. به‌طوركلى دو گروه عمده براى روش‌هاى ارزيابى قابليت اطمينان به شرح نمايه(1) وجود دارد.
هدف اصلى ارزيابى ريسك، تعيين ميزان عدم قطعيت، هزينه‌هاى ناشى از آن و ارائه راهكارهاى كاهش اين هزينه‌ها است. بنابراين براى ارزيابى ريسك بايد نگرش سيستمى داشت، به اين معنى كه بايد نتيجه عملكرد اجزاء پس از اثرات متقابل آنها بر يكديگر مورد تجزيه‌وتحليل قرار گيرد. يكى از مهم‌ترين اجزاء تاثيرگذار بر خروجى هر سيستم متغيرهاى تصادفى هستند كه شناسايى و تجزيه‌وتحليل آنها باعث شناخت منابع خطاها خواهد شد.
ارزيابى ريسك
ريسك به دو روش سنتى و استفاده از تكنولوژى قابل ارزيابى است. امروزه با توجه به پيچيده‌تر شدن سيستم‌ها و توزيع شدت و مقدار عدم قطعيت بين متغيرهاى مختلف، استفاده از روش تكنولوژيكى از اهميت ويژه‌اى برخوردار است.
روش‌هاى ديگرى نيز براى ارزيابى ريسك وجود دارد كه در ادامه مورد بررسى قرار گرفته است.
الف- روش ماتريس ارزيابى خطر
در روش ماتريس ارزيابى خطر، ماتريسى تشكيل مى‌شود كه رديف‌هاى آن نشان‌دهنده احتمال وقوع خطر در پنج سطح (مكرر، احتمالا، گاهى اوقات، با احتمال كم و با احتمال خيلى كم يا غيرممكن) بوده و ستون‌ها معرف شدت خطر در چهار سطح (فاجعه‌آميز يا خيلى خطرناك، بحرانى، حوادث جزئى و بى‌خطر) است.
از تجزيه‌وتحليل ماتريس مزبور، سطوح زير مشخص مى‌شود: غير قابل قبول، نامطلوب (تاييد مديريت ضرورى است)، قابل‌قبول (ولى با توجه به تصميم مديريت) و قابل‌قبول بدون نياز به بررسى. خلاصه مطالب فوق در نمايه‌هاى 2 و 3 ارائه شده است.
ب- روش تعريف سناريو
در روش فوق با بهره‌گيرى از نظرات متخصصان امر، سناريوهاى مختلف تعريف و با استفاده از تكنيك‌هاى خاص اثرات و نتايج آنها مورد تجزيه‌وتحليل (تحليل حساسيت) قرار مى‌گيرد. به‌عنوان يكى از تكنيك‌هاى مورد استفاده در اين روش مى‌توان به تكنيك «What if» اشاره كرد.
مهندسى ارزش
مهندسى ارزش عبارت است از نگرش نظام‌يافته‌اى كه براى شناسايى كاركردهاى يك كالا، تعيين هزينه‌هاى مربوط به هر يك از كاركردها و نهايتا شناسايى جايگزين‌هايى براى كاركردها با هدف حداقل كردن هزينه كل و ارتقا يا حفظ كيفيت.
به‌طور كلى ارزش اقتصادى بر چهار نوع است:
1 - ارزش استفاده: خواص و مشخصاتى كه كالا نيازهاى اصلى مصرف كننده را برطرف مى‌سازد.
2 - ارزش اعتبار: خواص و مشخصاتى كه موجب مى‌شوند فرد براى بدست آوردن يك كالاى خاص اشتياق بيشترى داشته باشد.
3 - ارزش مبادله‌اى: خواص و مشخصاتى كه امكان مبادله يك كالا را در عوض كالاى ديگر فراهم مى‌كند.
4 - ارزش هزينه‌اى: مجموع مبلغ مواد، دستمزد و سربار كه براى توليد كالا مصرف مى‌شود.
ارزش استفاده و هزينه‌اى را مى‌توان به‌صورت كمى اندازه‌گيرى و بيان كرد، ولى تعيين ارزش اعتبار و مبادله‌اى به‌صورت مجرد و ذهنى بوده و كمى كردن آنها تا حدودى دشوار به نظر مى‌رسد. به‌طوركلى ارزش، زمانى به‌صورت كمى قابل بيان است كه معادل مادى ارزش‌هاى متعدد يك كالا، تعيين شده باشد و مصرف‌كننده نيز معتقد باشد كه «اين يك قيمت عادلانه است.»
لذا براى طراحى يك كالاى جديد، بايد مطمئن شد ارزشى كه موردنظر مشترى است، در آن لحاظ شده كه به‌عبارت ديگر يك فرآيند پيش‌گيرانه است. در مهندسى ارزش فعاليت‌هاى زير انجام مى‌شود: افزايش توانمندى‌ كاركنان و مديران به‌منظور شناخت زمينه‌هاى بهسازى و افزايش خلاقيت در انتخاب و اجراى طرح، افزايش قابليت ارزيابى هزينه‌هاى فرصت و بيان كمى آنها،‌ ايجاد فرصتى براى بحث، نظرسنجى و ارزيابى سناريوهاى مختلف و مستندسازى دلايل تصميم‌گيرى در انتخاب پروژه‌ها، افزايش ارزش كالاها، خدمات و سرمايه‌گذارى، كاهش هزينه‌ها تا سطح قابل‌قبول، كاهش ريسك، ارائه يك استراتژى مشخص براى موقعيت‌هاى پيچيده، ارتقاى دانش اعضاى تيم،‌ تعيين اصول كاهش هزينه‌هاى آتى پروژه،‌ پيشبرد كار تيمى،‌ امكان ايجاد نقطه‌نظرات مختلف و ايده‌هاى جديد در بررسى‌ها، دستيابى به توان رقابتى در بازارهاى داخلى و بين‌المللى،‌ تامين نيازهاى كمى‌وكيفى مشتريان با بهترين قيمت، ساده‌سازى و كاهش بوروكراسى و بهبود كيفيت و برطرف كردن نيازهاى خاص مشتريان.
با توجه به موارد مزبور هزينه انجام تغييرات، به زمان انجام مهندسى ارزش بستگى دارد. لذا هر چه مهندسى ارزش زودتر صورت گيرد، هزينه اجراى آن و در نتيجه هزينه‌ تغييرات كمتر خواهد شد.
مديريت ريسك
مديريت ريسك، فرآيندى سيستماتيك است كه با تعيين، تحليل و اعمال كنترل لازم براى غلبه بر ريسك، آن را تحت كنترل قرار مى‌دهد. اين امر به‌منظور حداكثر كردن نتايج مثبت و حداقل كردن پيامدهاى منفى صورت مى‌پذيرد. فرآيند مديريت ريسك در نمايه (4) ارائه شده است.
همان طور كه در نمودار (4) نشان داده شده است، ريسك و عدم اطمينان هر دو براى بيان وجود خطر به‌كار رفته‌اند ولى با يكديگر متفاوتند. ريسك بيانگر شرايطى از احتمال وجود خطر است كه احتمال و آثار ناشى از آن قابل برآورد بوده و در صورت مديريت به موقع قابل پيشگيرى است، در حالى كه شرايط عدم اطمينان به زمانى اطلاق مى‌شود كه هيچ نوع اطلاعاتى از مقدار و احتمال وقوع ريسك در دسترس نباشد. عدم‌اطمينان بدترين حالت براى مديريت ريسك است. به‌عبارت ديگر، ريسك معرف يك رويداد غيرمنتظره است كه در رخداد آن عدم اطمينان وجود دارد.
در نتيجه هر چه عدم اطمينان بيشتر باشد، شناخت ريسك مشكل‌تر خواهد شد. در يك طبقه‌بندى كلى، مديريت ريسك شامل شش مرحله زير است: برنامه‌ريزى مديريت ريسك، شناسايى ريسك، تجزيه‌وتحليل كيفى ريسك، تجزيه‌وتحليل كمى ريسك، برنامه‌ريزى واكنش به ريسك و كنترل و پيگيرى ريسك.
كاربرد مديريت ريسك در مهندسى ارزش
مهندسى ارزش و مديريت ريسك دو جزء جدايى‌ناپذير از يكديگرند. مديريت ريسك براى همه شركت‌ها ارزش مى‌آفريند. هدف مهندسى ارزش، انتخاب و اجراى بهترين گزينه‌هاى عملكردى است كه البته همواره نسبت به گزينه‌هاى انتخابى تا حدى عدم اطمينان وجود دارد. هدف از مديريت ريسك نيز شناخت و مديريت همين عدم اطمينان است.
بديهى است كه مديريت ريسك نمى‌تواند عدم اطمينان موجود را در جهت رسيدن به اهداف به‌طور كامل حذف كند، اما روش‌هايى براى تعيين عناصرى كه باعث اين عدم اطمينان مى‌شوند را ارائه مى‌كند تا مديريت بتواند به‌جاى غافل‌گير شدن (Reactive Management)، آنها را به نحو احسن شناسايى و مديريت (pro-active Management) كند. با اين روش مدير متوجه ارزش عناصر عملكردى كالا شده و در حد امكان خواهد توانست احتمال، شدت و نوع پديده‌هاى ريسكى را شناسايى كند.
برنامه يكپارچه مديريت ريسك و مهندسى ارزش باعث مى‌شود هزينه قطعى موضوعات كيفى كه كمى كردن آنها مشكل است نيز محاسبه شده و مساله دقيق‌تر تحليل شود. تحليل ريسك، مكانيزمى عالى براى مقايسه دقيق طراحى اوليه و گزينه‌هاى طراحى شده در فرآيند مهندسى ارزش دارد.
نتيجه‌گيرى
اغلب حوادث مهم (از قبيل چرنوبيل، زيبراگ و كلافام) با روابط پيچيده انسانى مرتبط بوده‌اند. به بيان ديگر، خطاهاى انسانى در اكثر حوداث و به طرق مختلف دخالت دارند. طى سال‌هاى اخير يكى از موارد مهم در مدل‌سازى، فاكتورهاى انسانى براى قابليت اطمينان و ارزيابى ريسك است. همان طور كه اشاره شد روش‌هاى مختلف كمى و كيفى، براى تجزيه‌وتحليل و ارزيابى ريسك وجود دارد.
مهندسى ارزش نيز به‌عنوان يكى از روش‌هاى كارآمد بهينه‌سازى طرح‌هاى بزرگ صنعتى، سال‌هاست كه مطرح شده است. در مهندسى ارزش صدها جايگزين براى يك مساله ايجاد مى‌شود، ولى اينكه آيا به نتايج مورد نظر خواهيم رسيد يا نه، سوال ديگرى است. بنابراين تحليل ريسك نيز به‌عنوان يكى از اجزاى تفكيك‌ناپذير مهندسى ارزش محسوب مى‌شود. به‌علاوه مهندسى ارزش نيز هيچ مغايرتى با ابزارهاى مديريتى از جمله مديريت ريسك ندارد.
منابع:
1 - مهندس نجف قراچورلو، ارزيابى و مديريت ريسك، انتشارات علوم و فنون، چاپ اول، 1384.
2 - Project Management Institute (PMI), USA (2004),Project Management Body of Knowledge (PMBOK), Chapter 11 on Risk Management.

 

منبع: روزنامه دنياى اقتصاد