مرکز رشد شريف صفحه نخست

خوشه‌صنعتى موتورمحرك اقتصاد ملى

امروزه توسعه خوشه‌هاى صنعتى نقش محورى و بارزى در سياست‌هاى اقتصادى و صنعتى بسيارى از كشورهاى توسعه‌يافته و در حال توسعه ايفا مى‌كند.
اگر رويكردهاى گذشته تمركز بيشترى بر اقتصاد كلان و همين‌طور بنگاه‌هاى بزرگ داشته‌اند‌، اينك كسب‌وكار كوچك و خرد احساس مسووليت نسبت به افزايش قابليت رقابت اين واحدها‌، بهبود ارتباطات شبكه‌اى‌، تاكيد بر حمايت‌هاى غيرمستقيم تركيب رقابت و همكارى به‌نظور تقويت يادگيرى و نوآورى‌، ارتقاى سطح همكارى واحدهاى كوچك و بزرگ‌، تقويت مثلث همكارى خوشه‌ها، دولت و دانشگاه مورد تاكيد و توجه بيشترى قرار مى‌گيرد.
بيش از يك دهه است كه توسعه صنعتى مبتنى بر خوشه‌ها به عنوان يك استراتژى نوين مورد توجه برنامه‌ريزان و سياستگذاران كشورهاى صنعتى و در حال توسعه قرارگرفته است. سازمان‌هاى بين‌المللى همچونUNIDO نيز طرح‌هاى متعددى را از طريق توسعه خوشه‌هاى صنعتى در كشورهاى مختلف اجرا و حمايت كرده‌اند. در سال‌هاى اخير بحث توجه به صنايع كوچك و متوسط و توسعه خوشه‌هاى صنعتى در داخل كشور نيز مورد توجه قرار گرفته است اما به‌نظر مى‌رسد در سطح سياستگذارى و پياده‌سازى الگوى توسعه خوشه‌اى كشور همچنان نيازمند حركت‌هاى بنيادى و پايه‌اى است.
خوشه صنعتى چيست؟
خوشه صنعتى به مجموعه‌اى از واحدهاى كسب وكار( enterprises ) اطلاق مى‌شود كه در يك منطقه جغرافيايى و يك گرايش صنعتى متمركز شده و با همكارى و تكميل فعاليت‌هاى يكديگر به توليد و عرضه تعدادى كالا و خدمات مى‌پردازند و از چالش‌ها و فرصت‌ها ى مشترك برخوردارند.
عموما خوشه‌ها تعداد زيادى واحدهاى اقتصادى خرد‌، كوچك و متوسط را در بر مى‌گيرند كه از نظر جغرافيايى اين واحدها مى‌توانند در سطح روستا‌، شهر يا شهرستان پراكنده باشند.
به اين ترتيب مشخصه خوشه‌هاى صنعتى‌، تمركز جغرافيايى‌، همكارى در تكميل فعاليت‌هاى يكديگر‌، توليدات و خدمات مشترك و همين طور چالش‌ها و فرصت‌هاى مشترك است.
يك خوشه صنعتى نه فقط شامل واحدهاى كسب‌وكار كه توليدات يا خدمات مشخص خوشه را توليد و ارايه مى‌كنند بلكه تامين‌كنندگان مواد اوليه‌، پيمانكاران فرعى‌، خريداران‌، صادركنندگان‌، تامين‌كنندگان ماشين‌آلات‌، نهادهاى مختلف پشتيبان‌، مشاوران‌، خدمات عمومى‌، واحدهاى مربوط به سيستم حمل‌ونقل و ساير تامين‌كنندگان كه توليد در خوشه را به صورت مستقيم و غيرمستقيم تسهيل مى‌كنند را نيز در بر مى‌گيرد.
در كنار اينها‌، گروه‌هاى ديگرى از فعالان مانند اتحاديه‌ها‌، گروه‌هاى هميار‌، تعاونى‌ها و NGO ‌ها كه ترغيب كننده كسب‌وكار بخش‌هاى مختلف خوشه هستند نيز قرار مى‌گيرند. به مجموعه‌هاى اشاره شده ذى‌نفعان خوشه گفته مى‌شود.
مواردى كه خوشه نيستند
يك خوشه به معنى بخش صنعتى است كه در سطح يك استان يا كشور گسترده شده باشد.
به يك شهرك صنعتى كه در آن صنايع مختلف مستقر و محصولات متعدد و مختلفى توليد مى‌شود يا گروه كوچكى از واحدهاى اقتصادى كه در كنار هم جمع شده و در يك كسب‌وكار به صورت موردى مشاركت مى‌كنند يا يك تعاونى كه به‌منظور تقويت همكارى بين واحدهاى اقتصادى ايجاد مى‌شود يا يك انجمن‌، اتحاديه يا كنسرسيوم خوشه اطلاق نمى‌شود. سيستم‌هاى پيمانكارى فرعى‌، شركت‌هاى مادر و شركت‌هاى بزرگ در بردارنده واحدهاى متعدد و متفاوت نيز خوشه نيستند.
تقسيم‌بندى‌هاى مختلفى در مورد خوشه‌هاى صنعتى وجود دارد‌، از جمله مى‌توان بر اساس نوع توليدات يا خدماتى كه ارايه مى‌دهند دسته‌بندى كرد‌، در يك تقسيم‌بندى ديگر خوشه‌ها را براساس پويايى‌، استقرار و پوشش جغرافيايى به خوشه‌هاى صنايع محلى كه فقط بازارهاى محلى را پوشش مى‌دهند اطلاق يا خوشه‌هاى وابسته به منابع طبيعى محلى كه فعاليتشان به منابع و نهادهاى مناطق محل استقرا وابسته است و دسته ديگر خوشه‌هايى كه اساسا وابسته به محل استقرار خود از نظر محيط كسب‌وكار نيستند و به آن خوشه‌هاى تجارى شده اطلاق مى‌شود، هستند.
در يك دسته‌بندى ديگر خوشه‌ها را مى‌توان از نظر ميزان توسعه‌يافتگى در منحنى عمرشان به خوشه‌هاى جنينى شكل يافته در مرحله توسعه تقسيم كرد.
دسته‌بندى ديگرى نيز با توجه به سطح و نوع تكنولوژى خوشه‌ها وجود دارد كه براساس آن خوشه‌ها بهlow tech
medium tech
،‌ high tech ، سنتى و هنرى تقسيم مى‌شوند.
نقش خوشه‌هاى ايجادى‌
معمولا يك خوشه طبيعى به‌دليل دسترسى به مواد اوليه‌، مهارت يا وجود تقاضا در بازار درگذر زمان شكل گرفته است‌، اين نوع از خوشه‌ها مى‌توانند سابقه تاريخى چند ساله داشته باشند.
از سوى ديگر واحدهاى اقتصادى مشابهى هم مى‌توانند به دليل سياست‌هاى سرمايه گذارى خاص يا حمايت‌هاى زيرساختى دولتى و.... در يك منطقه مستقر و توسعه يابند اين واحدها مى‌توانند به تدريج منجر به ايجاد يك خوشه شوند كه در اين حالت مى‌توان از آنها به عنوان خوشه ايجادى ياد كرد.
خوشه‌هاى جديد را مى‌توان با سياست‌هاى حمايتى فعال ايجاد كرد اگرچه با توجه به پيچيدگى موجود تعداد و تنوع زياد ذى‌نفعان مورد نياز براى يك خوشه است، ايجاد يك خوشه جديد نيازمند فراهم ساختن بسترهاى لازم و تخصيص منابع بسيارى بوده و مهم‌تر اينكه مستلزم سرمايه‌گذارى زيادى از سوى بخش خصوصى است كه در جريان يك فرآيند پيچيده طبيعى و طى فازهاى متعددى امكان پذير خواهد بود.
خوشه‌هاى صنعتى مى‌توانند موتور محركه اقتصاد ملى و منطقه‌اى باشند و در نتيجه توسعه خوشه‌ها‌، بنگاه‌هاى درون‌خوشه با بازدهى بيشتر و استفاده تخصصى‌تر از امكانات و اولويت‌هاى موجود كار مى‌كنند و بنگاه‌ها و مراكز تحقيقاتى مرتبط به سطح جديد و بالاترى از توان نوآورى مى‌رسند.
امر توسعه بنگاه‌هاى بخش خصوصى در قالب توسعه خوشه‌اى به دليل افزايش همكارى و انجام فعاليت‌هاى مشاركتى داراى بازدهى بيشترى است.
همچنين هزينه مداخله دولت در سطح تك‌تك واحدها به مراتب زياد و راندمان آن بسيار پايين خواهد بود.
خوشه‌هاى صنعتى ايتاليا
كشور ايتاليا از دو دهه قبل براى توسعه و صنعتى كردن و كاهش بيكارى در مناطقى كه كمتر توسعه يافته سياست گسترش كسب‌وكارهاى كوچك و خانگى را در پيش گرفت. در مناطق جنوبى ايتاليا بيكارى حتى به بالاتر از نرخ 22 درصد رسيد. با توجه به مزيتى كه اين كشور در توليد كفش‌هاى چرمى دارد سياست‌هاى حمايتى خود را در صنايع كوچك و خانگى به ويژه در بخش توليدات نساجى و چرم متمركز كرد. به اين منظور در مناطق و محله‌هايى كه جمعيت آنها از تراكم بالايى برخوردار بود واحدهاى توليدى خانگى خود را در قالب خوشه‌هاى صنعتى تقسيم‌بندى و با تعريف ارتباط واحدهاى توليد خانگى در قالب اين خوشه‌ها توانست نرخ بيكارى را به 12 درصد برساند.
ايجاد خوشه‌هاى ايجاد خوشه‌هاى صنعتى آثار مثبت و سازنده‌اى در جهت رفع مشكلات واحدهاى صنعتى و ايجاد اشتغال به منظور كاهش معضل بيكارى و همچنين ايجاد رقابت و افزايش كيفيت محصول توليدى در پى خواهد داشت.

منبع: روزنامه چهان اقتصاد