مرکز رشد شريف صفحه نخست

آشنايى با مفهوم حق اختراع (Patent)

از ويژگى‌هاى بارز پتنت، افشاى آن از طرق مختلف از جمله شبكه جهانى اينترنت است كه اين امر سبب جلوگيرى از پرداختن به اختراعات و تحقيقات صورت گرفته قبلى و نيز موجب جلوگيرى از صرف هزينه‌هاى هنگفت آتى خواهد شد. متاسفانه در كشور و حتى در يك دانشگاه مشاهده شده است كه اساتيد بر روى طرح‌هايى فعاليت مى‌كنند كه از انجام شدن آن در مكان ديگر اطلاعى در دست ندارند كه اين امر موجب صرف هزينه‌هاى گزاف خواهد شد.

مقدمه:
حاصل عمر يك استاد، محقق و دانشمند را شايد بتوان در چند صفحه يا كتاب يا لوح فشرده خلاصه نمود. اما همين مستندات اندك مى‌تواند منشاء اثرات مهم و نوآورى‌هاى مفيدى باشد. اين مستندات كه حاصل تلفيق ممارست، علم و تجربه است، بايستى به نحوى ارائه گردد تا دانشمند از اين طريق موجوديت علمى خويش را ابراز نمايد. اما دغدغه دانشمند، از سويى بيان دستاوردهاى خويش است تا بگويد من بيشتر از ديگران به اين يافته علمى دست يافته‌ام و از يك‌سو ديگر او نگران حفظ اسرار علمى و يافته‌هاى تجربى خويش است. زيرا اين مستندات مى‌تواند به راحتى توسط سودجويان و رقيبان مورد سوء‌استفاده قرار گيرد. اين مطلب در كشورهاى پيشرفته بيشتر مورد توجه و عنايت قرار گرفته و دولت‌مردان در آنجا با وضع قوانين و مقرراتى سعى در حفظ مالكيت فكرى افراد نموده‌اند. اما به نظر اين نكته بسيار مهم در كشور ما كمتر مورد توجه قرار گرفته است.

2- مرورى بر مباحث حق اختراع (patent)
1-2- حق ثبت اختراع يا پتنت چيست؟
بر اساس تعريف سازمان جهانى مالكيت فكرى، پتنت حقى انحصارى است كه در قبال اختراع انجام شده به مخترع يا نمايندة قانونى او اعطا مى‌شود. به عبارت ديگر پتنت سندى است كه توصيف‌كنندة يك اختراع بوده و بر اساس درخواست متقاضى به‌وسيلة يك ادارة دولتى يا توسط يك ادارة منطقه‌اى به نيابت از چند كشور صادر مى‌شود و حمايت قانونى و اختيار بهره‌بردارى (توليد، استفاده، فروش و صادرات) يك اختراع را به صاحب آن در محدوة زمانى خاصى (عمدتاً 20 سال) اعطا مى‌نمايد. بايد توجه نمود كه پتنت، مجوز توليد محصول اختراع شده نيست بلكه تنها ديگران را از توليد آن باز مى‌دارد.

2-2- شرايط پتنت شدن يك اختراع (Patentability) چيست؟
جهت ثبت نمودن اختراع بايد در آن چهار شرط زير وجود داشته باشد:

1) جديد بودن (Novelty)
 اختراع مورد نظر تا تاريخ تسليم اظهارنامة اختراع نبايد در جايى مطرح شده باشد.
 از لحاظ ماهيتى تازه و بديع باشد.
 جديد بودن، موردى نيست كه بايد به اثبات برسد بلكه عدم وجود آن ملاك مى‌باشد.
 اختراعى جديد است كه با اختراعات و يا دانش موجود در اختراعات قبلى قابل پيش‌بينى نباشد.
به دليل آن‌كه با اعطاء پتنت و ايجاد انحصار ناشى از آن، افراد از دستيابى به معلومات و تكنولوژى‌هايى كه قبلاً به آسانى مورد استفاده آن‌ها بوده است، محروم مى‌شوند، و نيز جهت جلوگيرى از پرداختن به اختراعات و تحقيقات صورت گرفته قبلى و صرف هزينه‌هاى هنگفت آتى، معيار جديد بودن و تازگى يكى از شرايط اساسى در پتنت شدن آن است.

2) داشتن كاربردى صنعتى (Industrial applicability)
منظور از صنعت كلية صنايع از جمله كشاورزى، توليدى، استخراجى و خدماتى مى‌باشد.
 اختراع بايد كاربردى عملى داشته باشد نه اين‌كه صرفا تئورى جديدى را ارايه كرده باشد.
 در صورتى كه موضوع اختراع ناظر به توليد يك محصول باشد، بايد امكان ساخت و توليد آن فراهم باشد.
 اگر موضوع اختراع مرتبط با فرآيند توليدى است، بايد امكان پياده‌سازى آن فرآيند عملاً ميسر باشد.

3)گام ابتكارى(Inventive step)
 اختراع با توجه به مجموعه اطلاعات و دانش موجود يك شخص كه در رشتة اختراع مهارت معمولى داشته باشد، قابل پيش‌بينى نباشد.
 اختراع بايد ابتكارى باشد، به اين معنا كه نتيجة فعاليتى خلاقانه است.
 داشتن گام ابتكارى، تنها بعد از احراز جديد بودن اختراع مطرح مى‌شود.

4) افشاء اختراع(Disclosure of Invention)
 اين شرط را برخى از منابع جزء شرايط ذاتى اختراع آورده‌اند.
 اختراع بايد به اندازة كافى توسط مخترع توضيح داده شده باشد. به‌گونه‌اى باشد كه پياده كردن اختراع توسط يك فرد مطلع يا يك استادكار ماهر امكان‌پذير باشد.
 انتشار بايستى در صورت لزوم متناسب با موضوع اختراع، همراه با ارائه نقشة فنى ترسيم شده باشد.

3-2- لزوم اعطاى حق اختراع به مخترع چيست؟
اختراعات ثبت شده در واقع در تمام شئونات زيستى بشر سايه افكنده است. براى اين كه دارندة حق اختراع بتواند ديگران را از سوءاستفاده و توليد محصول يا فرآيند به ثبت رسيده منع كند، حق اختراع به وى اعطا مى‌شود. اما لازم است توجه شود كه دارندگان پتنت موظفند در ازاى دريافت حمايت از اختراع، اطلاعات مربوط به اختراع خود را در اختيار عموم قرار دهند تا بدنة دانش فنى موجود در جهان تقويت شده و در نتيجه در افراد ديگر نيز نوآورى‌ها و خلاقيت‌هاى بيشتر ايجاد گردد. بر اين اساس پتنت‌ها نه تنها از دارندگان خود حمايت مى‌كنند بلكه تأمين كنندة اطلاعات ارزشمندى براى نسل‌هاى آيندة محققين و مخترعين نيز مى‌باشند.

4-2- اختيارات دارندة پتنت چيست؟
دارندة پتنت حق دارد تصميم بگيرد چه كسى مى‌تواند در طول مدت حمايت از طريق پتنت، از اختراع وى بهره‌بردارى نمايد. وى مى‌تواند با عقد قرارداد، اجازه يا ليسانس استفاده از اختراع را به افراد ديگر واگذار نمايد. دارندة پتنت همچنين مى‌تواند حق اختراع خود را به‌طور كامل به ديگرى بفروشد كه در اين صورت خريدار، صاحب جديد آن اختراع خواهد بود.
با انقضاى دورة زمانى پتنت،‌ حمايت از اختراع پايان گرفته و استفاده از آن در اختيار عموم خواهد بود. يعنى دارندة پتنت ديگر، حقوق خود را از اختراع دارا نبوده و هر شخصى مى‌تواند از آن بهره‌بردارى كند.

5-2- انواع نظام‌هاى ثبت اختراع در دنيا
به طور كلي2 نظام براى ثبت اختراع در دنيا وجود دارد:
1. نظام اعلامى
2. نظام بررسى ماهيتى (Examination)
بايد توجه داشت كه نظام ثبت اختراع، لزوماً يكى از دو نظام مذكور است و به صورت مطلق نبوده و ممكن است سيستم ثبت اختراع در يك كشور، در برخى از حوزه‌هاى علوم و تكنولوژى به صورت اعلامى (بر روى اختراع ادعا شده بررسى صورت نگرفته و تنها در صورت عدم ثبت اختراع تا آن زمان، اقدام به ثبت آن اختراع مى‌گردد) باشد‌ و يا در بعضى از علوم و فناورى‌ها به شكل بررسى ماهيتى (در اين نظام، ثبت اختراع علاوه بر استعلام از عدم ثبت پيشين آن، به بررسى دقيق از نظرتخصصى نيز، نيازمند است) باشد. مثلاً كشور ايالات متحده با توجه به اين‌كه از يك نظام ثبت اختراع بسيار دقيق و پيچيده برخوردار مى‌باشد از سيستم بررسى ماهيتى Examination در تمامى حوزه‌هاى علوم و فنون بهره مى‌گيرد.
لازم به ذكر است كه نظام ثبت اختراع در كشور ما به صورت اعلامى بوده و تنها در صورت تمايل مخترع به ارزيابى علمى اختراعش، وى بايد با درخواست ارزيابى و تأييد علمى اختراع، به ادارة كل امور نوآوران و ارزشيابى فناورى در وزارت علوم، تحقيقات و فناورى مراجعه نمايد.

5- تحليل‌ها و نكات مربوط به حق اختراع (patent)
1-5- اهميت توجه نمودن به مقوله حق اختراع:
1-1-5- منتج شدن پتنت به محصول تجارى:
رسيدن به محصول تجارى، از ديگر ويژگى‌هاى پتنت شدن است كه اين ويژگى بر ما نمايان مى‌كند كه دستيابى به پتنت جديد و نيز امكان كسب ثروت از آن مى‌تواند به عنوان يكى از معيارهاى صحيح براى ارزيابى مراكز پژوهشى و حتى اساتيد به‌شمار آيد كه با ايجاد انگيزه مى‌توان به آن دست يافت.

2-1-5- جلوگيرى از موازى‌كارى:
از ويژگى‌هاى بارز پتنت، افشاى آن از طرق مختلف از جمله شبكه جهانى اينترنت است كه اين امر سبب جلوگيرى از پرداختن به اختراعات و تحقيقات صورت گرفته قبلى و نيز موجب جلوگيرى از صرف هزينه‌هاى هنگفت آتى خواهد شد. متاسفانه در كشور و حتى در يك دانشگاه مشاهده شده است كه اساتيد بر روى طرح‌هايى فعاليت مى‌كنند كه از انجام شدن آن در مكان ديگر اطلاعى در دست ندارند كه اين امر موجب صرف هزينه‌هاى گزاف خواهد شد.

2-5- چالش‌هاى عدم توجه به مقوله حق اختراع:

1-2-5) عدم آشنايى قشر دانشگاهى و حتى مراكز تحقيقاتى از پتنت:
با توجه به جديد بودن موضوعيت پتنت در كشور، متاسفانه برخى دانشگاهيان، اساتيد، دانشجويان و محققان و حتى مديران آشنايى كافى از استفاده از پتنت‌ها را ندارند و بدون آن‌كه به پتنت‌ها مراجعه كنند، عمر طلايى خود را بيهوده در كتاب‌ها و مقالات سپرى مى‌كنند و حتى به نتيجه مطلوب خود دست پيدا نمى‌كنند. لذا با انجام فرهنگ‌سازى صحيح از سوى مسئولين و رسانه‌ها نهادينه كردن اين امر مى‌بايد در دستور كار قرار گيرد.

2-2-5- عدم توجه به مقوله پتنت به عنوان يكى از زيرساخت‌هاى جنبش نرم افزارى از سوى مسئولان تصميم‌گير:
با توجه به حساسيت‌هاى سياسى ايجاد شده در سال‌هاى اخير (انرژى هسته‌اى و پيشرفت‌هاى چشم‌گير علمى ايران) و نيز بيان مكرر جنبش نرم افزارى از لسان رهبر معظم انقلاب، قابل ذكر است كه بدون فراهم آوردن امكانات پتنت در كشور، تحقق اين امر ميسر نخواهد شد و اين امر (پتنت) به عنوان يكى از زيرساخت‌هاى تكنولوژى كشور مطرح است و بدون توجه به آن، پيشرفت صنعتى و تكنولوژيكى كشور بيهوده خواهد بود؛ زيرا عدم توجه به زيرساخت تكنولوژى در كشور به مثابه كشاورزى است كه بدون رسيدگى به زمين زراعى خود، در انتظار رسيدن حداكثرى محصول است.


پيوست: بعضى از تعاريف مربوط به موضوع مالكيت فكرى
اختراع (Invention)
محصول يا فرآيندى است كه راه نوينى را جهت انجام كارى ارائه مى‌دهد يا راه‌حل فنى جديدى را براى حل مشكلى پيشنهاد مى‌كند (وايپو).

اختراع كوچك (Utility Models)
اختراع كوچك، اختراعى است كه تمام الزامات قابليت ثبت اختراع را ندارد ولى داراى استفاده صنعتى مى‌باشد.

تحقيق بنيادى (Fundamental research)
عبارت است از تحقيق طراحى شده براى ايجاد درك نوينى از اصول و فرآيندهاى اساسى و اصلى (يونسكو).

تحقيق كاربردى (Applied research)
عبارت است از تحقيقى كه طراحى مى‌شود براى ايجاد (خلق) فناورى جديد (يونسكو).

حق انحصارى اثر (Copyright)
حق انحصارى اثر عبارت است از: حقوق اعطا شده به پديدآورندگان آثار و كارهاى ادبى و هنرى (وايپو).

حق ثبت اختراع (Patent)
پتنـت حــق انحصارى اسـت كـه در قبـال اختـراع ثبت شده به مختـــرع يا نمـايندة قانونى او اعــطا (grant) مى‌شود (وايپو).

علائم تجارى (Trademarks)
علامت تجارى نشانه شاخصى است كه معرف كالاها يا خدمات معين ايجاد شده توسط شخص يا شركت خاصى مى‌باشد (وايپو).

علائم جغرافيايى (Geographical Indications)
علامت جغرافيايى نشانه‌اى است براى كالاهايى كه مبدا جغرافيايى ويژه‌اى دارند و داراى كيفيت يا اعتبارى مى‌باشند كه ناشى از خاستگاه آن‌ها است (وايپو).

طرح‌هاى صنعتى (Industrial Designs)
طرح صنعتى جنبه تزئينى يا زيبايى‌شناسى كالا را نشان مى‌دهد. طرح مى‌تواند شامل خصوصيات سه بعدى مثل شكل كالا يا خصوصيات دوبعدى مانند الگوها، خطوط و رنگ باشد (وايپو).

مالكيت صنعتى (Industrial Property)
مالكيت صنعتى دربرگيرنده اختراعات، طرح‌هاى صنعتى، علائم تجارى و خدماتى، نام‌هاى تجارى،‌ نشانه‌هاى جغرافيايى مبدأ‌ كالا و حمايت عليه رقابت غير‌منصفانه است (وايپو).

نوآورى (Innovation):
نوآورى يعنى تبديل اختراع به محصول يا فرآيند بازار پسند (وايپو). به عبارت ديگر نوآورى بهره‌بردارى موفقيت‌آميز از ايده‌هاى نو است.

منبع: شبكه تحليلگران تكنولوژى ايران