مرکز رشد شريف صفحه نخست

مؤسسات فناورى كوچك و متوسط ...

چكيده
مؤسسات فناورى كوچك و متوسط واژه‌اى جديد در عرصه مبادلات تكنولوژيكى در سطح جهان به شمار مى‌رود، به گونه‌اى كه بسيارى از كشورها هنوز تعريف روشنى از آن ارائه نداده‌اند. اين تحقيق برگزيده‌اى از پروژه " بررسى تطبيقى سياستهاى حمايتى دولتها از توسعه فناورى مؤسسات فناورى كوچك و متوسط " به كارفرمايى دفتر همكاريهاى فناورى رياست جمهورى مى‌باشد و بر آن است تا علاوه بر ارائه تعاريف مستند برخى كشورها و سازمانها از مؤسسات فناورى كوچك و متوسط و ارائه چكيده‌اى از سياستهاى حمايتى كشورهاى منتخب (10 كشور) رويكرد SWOT[2] را در خصوص مؤسسات كوچك و متوسط ايران مورد ارزيابى قرار دهد. در اين راستا مفاهيم راهبردى زير مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته‌اند:
1-  مراكز رشد و پاركهاى علمى و فناوري    2- خوشه‌ها و زنجيره‌ها       3- تحقيق و توسعه 4- اطلاع رساني    5- تجارت الكترونيك   6- انجمن‌هاى تخصصي    7- خدمات آموزشي        8- خدمات مشاوره‌اى 9- نمايشگاهها   10- امكانات پشتيباني   11- ارائه وام و تخفيفات مالياتى بديهى است ادامه چنين پروژه‌هايى آن هم در سطح ملى وابستگى كامل به حمايتهاى نهادهاى دولتى، دانشگاهى و صنعتى دارد.

مقدمه
بنگاههاى كوچك و متوسط قلب اقتصاد جهان امروز قلب اقتصاد جهان امروز هستند. با آغاز موج صنعتى شدن و توسعه كشورها، رقابت براى ايجاد صنايع بزرگ و توليد انبوه و يكسان شكل گرفت و در سه ربع اول قرن بيستم به اوج خود رسيد. اما در ربع آخر قرن، مفهوم جديدى معادلات توسعه و پيشرفت را دگرگون ساخت: "كو چك زيباست."
 دهة پايانى سدة بيستم با اوج‌گيرى فناورى و ظهور شيوه‌هاى نوين توليد و حصول و ارائه خدمات همراه بوده است. موج جديدى از تحول آغاز شده، مؤسسات فناورى كوچك و متوسط در كانون توجه برنامه‌ريزان كشورهاى توسعه‌يافته قرار گرفته‌اند. پژوهشگران و فارغ‌التحصيلان دانشگاهها جذب شركتهاى تخصصى كوچكى شدند كه وزنة اصلى توسعة فناورى به حساب مى آيند. در درون بنگاههاى كوچك و متوسط تحقيقات و نوآوريها به جريان افتاده است. آنجه را ساختار غول پيكر در هم پيچيدة مؤسسات بزرگ نميتوانست در خود ايجاد كند؛ در درون آزمايشگاهها و با امكانات اندك اما تكنولوژى پيشرفته و دانش بالاى كارآفرينان و متخصصان موسسات كوچك و متوسط به وجود آمده است.
بسيارى از طرحهاى تحقيقاتى فن آورانه با ريسك پذسيرى بالا همراه مى باشد . تهر شكستى مى تواند براى متصصان شاغل در موسسات كوجك و متوسط به معناى پايان راه باشد. بسيارى از آها در تأمين سرماية ائولية مورد نياز خود، يا هزينة خريد تجهيزات، با مشكل مواجه بوده و همجنين نياز به دسترسى گسترده به اطلاعات در مورد وضعيت تكنولوژى در ساير نقاط كشور و حتى جهان دارد. بسيارى از كارشناسان و فارغالتحصيلان رشته هاى مختلف علمى نمى دانند جگونه با فضاى بى رحمانة بازار برخورد كنند و چگونه كالا و خدمات خود را عرضه نمايند. مراكز رشد، انكوباتورها[3] پاركهاى فناورى، مؤسسات تحقيق و توسعه[4] و شهركها و مراكز مختلف علمى و دانشگاهى مهمترين نقاط براى گستراندن چترهاى حمايت مالى و علمى، پژوهشى بر سر موسسات كوچك و متوسط فن آور مى باشند.
اين تحقيق بر آن است تا برخى تعاريف يافت شده در اين خصوص را مورد توجه قرار دهد و سپس تحليلى از نقاط ضعف، قوت، تهديدها و فرصتهاى موجود بر سر راه موسسات فناورى كوجك و متوسط ارائه دهد .
اهداف پروژه
بررسى تطبيقى سياستهاى حمايتى دولتها از توسعه تفناورى موسسات كوچك و متوسط پروژه به بررسى تطبيقى سياستهاى حمايتى دولتها از توسعه موسسات كوچك و متوسط (به ويژه در زمينه توسعه فناورى در آنها) پرداخته است. در اين پروژه از روش تحقيق (الگو گيرى) (Benchmarking) استفاده شده است وئ طى فرآيندى ويژه ده كشور از ميان كشورهاى مختلف جهان انتخاب شدند. اين ده كشور عبارت بودند از : آمريكا، فنلاند، استراليا، آلمان، سنگاپور، فرانسه،‌برزيل، تايلند، تركيه و روسيه.
اهداف پروژه عبارت بودند از :

1- دستيابى به چارچوبى جهت تعريف تموسسات كوچك و متوسط
2-  شناسايى سياستهاى حمايتى كشورهاى منتخب از توسعه موسسات كوچك و متوسط
3-  دسته بندى و تحليل سياستهاى مورد بررسى و الگوگيرى تطبيقى از آنها
4-  آموزش و تربيت كارشناسان و  پژوهشگران جوان در اين زمينه و تشكيل يك تيم تخصصى مسلط بر موضوع
5-  جمع بندى سياستهاى و ارائه مشاوره به نهادهاى متولى موسسات كوچك و متوسط در ايران جهت رويكردها و شيوه نامه هاى حمايتى آنها از موسسات كوچك و متوسط (به ويژه موسسات فناور كوچك و متوسط)

اين پروژه در تابستان 1382 و تحت نظر دفتر همكاريهاى فناورى رياست جمهورى به وسيله گروه مؤسسات كوچك و متوسط بنياد توسعه فردا انجام شده است. مطمئناً تحقيقات آينده مى تواند گامهاى برداشته شده در اين پروژه و ساير بررسى ها و طراحى هاى انجام گرفته را تكميل نمايد. براى تداوم كار و تعريف پروژه هاى آتى عناويتنى چون (بررسى استراتژيها و برنامه هاى بلند مدت توسعه موسسات كوچك و متوسط و (پيشنهاد راهكارهاى عملى براى توسعه بنگاههاى كوچك و متوسط در ايران) پيشنهاد مى شود.

SMEs  چيست ؟
SMEs مخفف عبارت Small& Medium Enterprises است و در برگيرنده كليه بنگاهاى كوچك و متوسط اعم از بنگاههاى صنعتى، خدماتى، بازرگانى و كشاورزى مى باشد. SMEs معمولاً با توجه به عواملى تعداد نيروى انسانى شاغل در آنها يا ميزان سرمايه در گردش، به بنگاههاى Micro ،Small, ،Mediumتقسيم مى‌شوند. اين بنگاهها به علت ويژگيهاى خاص خود داراى كاركردهاى منحصر به فردى هستند، از جمله:
1-  اشغالزايى
2-  توزيع ثروت در جامعه
3-  توسعة مناطق حاشيه اى
4-  تأمين توليدات مورد نياز كشورها
5-  تربيت نيروى انسانى مورد نياز صنايع و بنگاههاى بزرگ و ....
امروزه موسسات كوچك و متوسط علاوه بر كاركردهاى پيشين خود، كانون اصلى توسعه فناورى و تأمين نيازهاى پيچيده و پيشرفته[5] كشورها به حساب مى آيند و حمايتهاى گسترده اى توسط مؤسسات دولتى و عمومى از آنها به عمل مى آيد.

TSME چيست ؟
SMEs فناور (Technological SMEs- TSMEs)  يكى از واژگان جديد در عرصه بنگاههاى كوچك و متوسط است و هنوز در بسيارى از كشورها تعريف روشنى از آن ارائه نشده است. حتى اتحاديه اروپا كه قصد دارد تعريف  واحدى از SMEs فناور را از سال 2006 در تمام كشورهاى اروپاتيى تعميم دهد، در گزارش 6 نوامبر 2002 خود اشاره كرده است كه هنوز تعريف دقيقى از TSMEs به دست نيامده است و تنها به معيارهايى كلى براى شناسايى اين بنگاهها اشاره كرده است كه در ادامه خواهد آمد.
در اين بخش در ابتدا تعاريف سازمان همكارى اقتصادى و توسعه [6] (OECD) ،  بلغارستان، كانادا و اتحاديه اروپا (EU) را بررسى خواهيم كرد و سپس با توجه به تعاريف فوق و ساير دستاوردهاى پروژه، شاخص هاى كلى را براى شناسايى و تعريف TSMEs ارائه خئواهيم داد.
تعريف سازمان همكارى اقتصادى و توسعه ا ز موسسات فناورى كوچك و متوسط :
با محسابه
1-  5% A> : بنگاه High- Tech است.
2-  %A< 1%  :‌بنگاه Medium High- Tech  است .
3-  1% A< : بنگاه Medium & Low Tech  است.
تعريف بلغارستان از موسسات فناور كوچك و متوسط
-  بنگاههاى متوسط (Medium)
-  قسمت قابل توجهى از درآمدهاى آنها صرفغ تحقيقات علمى شود .
-  كارمندان، داراى قابليتهاى علمى و واجد صلاحيت باشند.
-  از هر 6 نفر، حااقل 1 نفر بر روى تحقيقات علمى فعاليت نمايد.
-  ميزان ورود كالا و موجودى توليدات بنگاههاى High-Tech در بازار، از نرخ بالايى برخوردار باشد.
-  داراى نرخ بالاى بازگشت سرمايه باشند .

تعريف كانادا از موسسات فناور كوچك و متوسط
كشور كانادا، براى تعريف موسسات فناور كوجك و متوسط   بر محوريت فعاليتهاى R&D در بنگاههاى تكنولوژيك تاكيد كرده و در رشته هاى مختلف از شاخص هاى متنوعى استفاده نموده است:

1- واحدهاى توليدى: بنگاههايى كه توليدات آنها از ارزش افزوده بالايى برخوردار است (مانند مواد غذايى، لوازم منزل، ماشين آلات و ...)
2- فناورى اطلاعات: بنگاههايى كه در آنها ابزار و خدمات مرتبط با پردازش يا انتقال اطلاعات گردآورى شده است كه شامل تجهيزات و خدمات كامپيوترى، وسايل ارتباط از راهخ دور، قطعات الكترونيكى، نرم افزار و ...
3-  بيوتكنولوژى : بنگاههاى نوآورى كه پيشرفتهاى تازه اى در زمينه مهندسى بيومولكولى بدست آورده اند كه شامل بهداشت انسان و حيوان، تكنولوژى كشت غذا (agri-food)
4-  بنگاههاى نوآور ديگرى كه در آنها از تكنولوژى صنعتى و ديگر تكنولوژيهاى جديد (مانند انرژى و ... ) استفاده مى شود.
تعريف اتحاديه اروپا از موسسات فناور كوچك و متوسط
اتحاديه اروپا براى تعريف TSMEs ، پارامترها و شاخص هايى را مد نظر قرار مى دهد كه عبارتند از:

الف) شاخص ورودى نوآورى
1)   هزنيه‌هاى R & D (درصد از فروش كل)
2)   كارمندان R & D (درصد از كل كارمندان)
3)   محوريت R & D (درصد افراد R & D به كل افراد جديد الورود در سال)

ب) شاخص كارآيى نوآورى
1)   تعداد اختراعات ثبت شده

ج) شاخص خروجى نوآورى
1)   سهم نوآورى از فروش به دست آمده
2)   درآمد حاصل از فروش اختراعات ثبت شده (فروش ليسانس و امتيازات فنى)
3)   ميزان نوآورى (تعداد نوآوريهاى انحصارى گزارش شده)

لازم به ذكر است كه در گزارش نوامبر 2002 اين اتحاديه، وجوه كمى اين شاخص‌ها و درصدهاى مورد نياز براى شناسايى سطح تكنولوژى در بنگاههاى مشخص نشده است.
در يك جمع‌بندى كلى مى‌توان ويژگى‌هاى زير را به عنوان خصوصيات متمايز كننده اين بنگاهها در نظر گرفت:

1)   از نظر تعريف (تعداد نيروى انسانى شامل مؤسسات كوچك و متوسط شوند.
2)   سهم هزينه صرف شده در بخش R & D به كل درآمد بنگاه، بيش از يك درصد باشد.
3)   از تجهيزات و سخت‌افزارهايى كه در آنها، تكنولوژى يا تكنولوژى پيشرفته (high- tech) به كار رفته است و همچنين نرم‌افزارهاى مربوط به آنها، استفاده كنند و اين عوامل در فرآيند توليد يا خدمات آنها نقش گلوگاهى و محورى داشته باشد.

1)   داراى تيم مديريت و كارشناسى آموزش ديده و مرتبط با موضوع باشند به نحوى كه نبود آن كادر متخصص، اختلال جدى در كار بنگاه ايجاد كند.

تحليل SWOT بر روى مؤسسات فناورى كوچك و متوسط
الف) نقاط قوت[7]
1)   امكان توليد خدمات يا محصولات انعطاف‌پذير و متنوع با استفاده از تكنولوژى پيشرفته و تحقيقات نوآورانه
2)   امكان برقرارى ارتباط با شركتهاى بزرگ و استفاده از دستاوردها و دانش تكنولوژيك آنها
3)   ساختار مديريتى انعطاف‌پذير و عدم مقاومت در برابر نوآورى
4)   جذب محققان با خلاقيت بالا (كه در ديوانسالارى بنگاههاى بزرگ نمى‌گنجند)
5)   سرمايه اوليه كم مورد نياز براى راه‌اندازى و امكان تأسيس شركت با تعداد نفرات محدود اما متخصص
6)   داشتن بهره‌ورى بالاتر در مقايسه با بنگاههاى بزرگ
7)   وجود زمينه‌هاى سرمايه‌گذارى مختلف (به منظور جايگزينى واردات و توسعه صادرات)
8)   استفاده از فن‌آورى اطلاعات و تجارت الكترونيك

ب) نقاط ضعف[8]
1)   عدم وجود بانكهاى اطلاعاتى و سيستمهاى اطلاع‌رسانى فنى و تخصصى
2)   عدم وجود متخصصين و مشاورين قوى و كارآمد براى مؤسسات فناورى كوچك و متوسط
3)   عدم ارتباط مناسب دانشگاهها و مراكز تحقيقاتى با مؤسسات كوچك و متوسط نوآور يا تكنولوژيك
4)   عدم امكان انجام پروژه‌ها يا تحقيقات سرمايه‌بر با ريسك بالا
5)   عدم امكان به كارگيرى فناورى‌ها با تجهيزات گران‌قيمت
6)   شكننده بودن مؤسسات فناورى كوچك و متوسط در مقابل نوسانات بازار و تحريكات شركتهاى بزرگ و پايين بودن توان مالى آنها
7)   ضعف در بازاريابى و فروش و ناتوانى در شناخت بازارهاى داخلى و خارجى و مراكز شركتهاى صاحب تكنولوژى و دانش فنى
8)   پايين بودن توان مديريتى متخصصان و سرمايه‌گذاران و سطح مهارت و دانش نيروى انسانى شاغل در اين واحدها

فرصت‌ها[9]
1)   درآمدهاى ارزى حاصل از نفت، نيروى كار ارزان و انرژى و منابع طبيعى فراوان
2)   حضور قويتر بخش خصوصى و علاقه‌مندى آن به سرمايه‌گذارى
3)   توانايى جذب سرمايه‌هاى پراكنده و كوچك و كارآفرينى و استفاده از متخصصين داخلى و فارغ‌التحصيلان دانشگاهها
4)   امكان استفاده از اعتبارات خارجى

ت) تهديدها[10]
1)   جهانى شدن توليد و رقابت‌پذيرتر شدن بازارها
2)   دخالت منفى مسايل سياسى در همكارى بين كشورها و انتقال تكنولوژى
3)   وجود بازارها و زمينه‌هاى مناسبتر و با ريسك كمتر جهت سرمايه‌گذارى
4)   فقدان استراتژيهاى كلان و مقطعى در زمينه توسعه فناورى و زير ساختهاى حمايتى مورد نياز

جمع‌بندى SWOT
مزاياى مؤسسات كوچك و متوسط در توسعه فناورى
1)   ساختار مديريتى انعطاف‌پذير در مقابل نوآورى (در برابر ديوان سالارى حاكم بر بنگاههاى بزرگ)
2)   امكان استفاده از محققان با خلاقيت بالا (فرار محققان از محدوديتهاى بنگاههاى بزرگ)
3)   محو شدن نوآوران در رده‌هاى سازمانى بزرگ و قرار گرفتن آنها در كانون رقابت در مؤسسات كوچك و متوسط
4)   عدم وجود توجيه اقتصادى نوآوريهاى كوچك و ظريف در شركت‌هاى غول پيكر
5)   امكان انجام تحقيقات مورد نياز بنگاههاى بزرگ توسط بنگاههاى كوچك با هزينه كمتر (در يك نظام زنجيره‌اى)

مزاياى بنگاههاى بزرگ در توسعه فناورى
1)   هزينه بالاى فعاليتهاى نوآورانه و امكان توليد انبوه براى بنگاههاى بزرگ
2)   قدرت بالاى بنگاه در بازار براى تصاحب درآمدهاى اقتصادى ناشى از R & D
3)   ريسك بالاى تحقيق و توسعه امكان شروع تحقيقات چند جانبه در يك زمان
4)   قدرت تبليغ كالاهاى جديد توسط بنگاههاى بزرگ در اختيار داشتن نظام توزيع گسترده
5)   تأثير بالاى كاهش چند درصدى ناشى از تحيقيقات چند جانبه در يك زمان

نتيجه‌گيرى
توسعه فناورى مستلزم تحقيقات و نوآورى در هر سه رده‌بنگاههاى كوچك، متوسط و بزرگ است و هر يك از آنها در گروهى از تحقيقات نوآورانه مزيت‌هايى بر ديگرى دارد:
1)   در نوآورى‌هاى مبتنى بر توليد انبوه و جلب مشتريان يا تحقيقات سرمايه‌بر و داراى ريسك بالا، بنگاههاى بزرگ موفق‌ترند.
2)   در نوآوريهاى دانش‌بر و تحقيقات صرفا علمى و نرم‌افزارى مؤسسات كوچك و متوسط موفق‌ترند.
3)   در بسيارى از نوآوريها همكارى بنگاههاى كوچك و متوسط با يكديگر (مكمل) و يا مؤسسات كوچك و متوسط با بنگاههاى بزرگ (زنجيره‌اى)، بهترين نتيجه را مى‌دهد.

تهيه‌كنندگان: مهدى كنعانى، سيد حسين موسوى، مهدى قاسمى، عليرضا فيضيان، كاوه اسد زمانه

منبع: بازاركار